İslam inanç ve ibadet esasları içerisinde, ehl-i kıbleyi ameli ve itikadi olarak en keskin hatlarla bölen, günümüzde de güncelliğini koruyan en hararetli tartışmalardan biri “istiğase” meselesidir. Lügatte “yardım istemek, imdada çağırmak” anlamına gelen istiğase, ıstılahta ise darlık, sıkıntı veya bir acziyet anında Allah’ın sevgili bir kulunu, peygamberi veya veliyi aracı kılarak ondan manevi bir destek ya da yardım talep etmektir.
Bu ameli fiil, asırlardır ehl-i tasavvuf ve geleneksel Ehl-i Sünnet (Eş’arî ve Mâtürîdî) fukahası tarafından şer’i ölçüler dahilinde caiz görülürken; İbn Teymiyye çizgisi ve modern Selefî hareket tarafından tevhid akidesini kökünden sarsan büyük bir sapma, hatta doğrudan uluhiyette ortak koşma (şirk-i ekber) olarak kabul edilmektedir. Konunun fıkhi, kelami ve tarihi arka planını incelemek, islamvetarih.com okuyucularının meseleyi tekfirci ya da amiyane yaklaşımlardan uzak, ilmi bir zemin üzerinde anlamalarını sağlayacaktır.
1. Kavramsal Temel: İstiane ve İstiğase
Meseleyi doğru tahlil edebilmek için öncelikle Fatiha Suresi’nde her gün tekrarladığımız “Ancak Sana kulluk eder ve ancak Senden yardım dileriz (ve iyyâke nesteîn)” ayetinin fıkhi çerçevesini çizmek gerekir. İslam alimleri yardım istemeyi (istiane ve istiğaseyi) iki ana kategoriye ayırırlar:
- Maddi ve Dünyevi Yardım İsteme: Yaşayan bir insandan fiziki gücü dahilinde bir yükü kaldırmasını, borç vermesini veya bir işi yapmasını istemektir. Bunun caiz olduğu hususunda ümmet arasında tam bir icma vardır. Kasas Suresi 15. ayette Musa (a.s.)’ın kavminden birinin ondan yardım istemesi (festeğâsehullezi min şîatihî) buna delil gösterilir.
- Gaybi ve Manevi Yardım İsteme (İhtilaflı Alan): Hayatta olmayan veya yanında bulunmayan bir peygamber ya da veliden, “Yetiş ya Resulullah”, “Himmet eyle ya falan mübarek zat” diyerek manevi bir yardım, şifa veya şefaat talep etmektir. İşte Selefîlik ile Ehl-i Sünnet’in ameli ayrışması tam olarak bu ikinci maddede başlar.
2. Ehl-i Sünnet’in Yaklaşımı: Mecazi Sebep ve Ruhların Hayatiyeti
Ehl-i Sünnet kelamcılarına ve mutasavvıflara göre, kabirdeki bir veliden veya peygamberden istiğasede bulunmak aslen şirk değildir. Çünkü hiçbir şuurlu Müslüman, o kabir sahibinin bağımsız bir yaratma gücüne sahip olduğuna inanmaz. Hakiki fail ve yaratıcı yalnızca Allah Teâlâ’dır. Kul, kabirdeki zatı tıpkı dünyadaki bir doktor, ilaç veya bir vesile gibi “mecazi bir sebep” olarak görür.
Ehl-i Sünnet bu cevazı şu fıkhi ve kelami delillere dayandırır:
- Ruhların Ölümsüzlüğü ve Tasarrufu: İslam akâidine göre peygamberlerin ve şehitlerin ruhları kabirlerinde diridir ve berzah aleminde özel bir hayata sahiptirler. Hadislerde Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) kendisine getirilen salat ve selamları aldığı ve ümmetinin amelleriyle ilgilendiği sabit olmuştur. Mademki ruh diridir, o halde Allah’ın izniyle dua etmesi ve müminlere manevi destek olması aklen ve naklen mümkündür.
- Sahabe ve Tabiin Uygulamaları: Kıtlık döneminde bir sahabinin (Bilal bin Haris r.a.) Hz. Peygamber’in kabrine gelerek, “Ya Resulullah, ümmetin için yağmur iste, çünkü onlar helak oldu” demesi ve bu durumun Hz. Ömer dahil hiçbir sahabi tarafından inkar edilmemesi, vefatından sonra da Resulullah’tan şer’i bir talepte bulunulabileceğinin açık delilidir.
3. Selefîliğin Yaklaşımı: Kabirlere Sığınmanın Şirk Olma Gerekçesi
Selefî ekolün kurucu metinlerine ve İbn Teymiyye’nin el-Fetâve’l-Kübrâ eserine bakıldığında, ölülerden yardım istemek net bir dille “şirk” olarak nitelendirilir. Selefîlerin bu konudaki argümanları katı bir zahiri mantığa ve tevhid müdafaasına dayanır:
- Ölülerin Duyamayacağı İddiası: Selefîler, Fatır Suresi 22. ayette geçen, “Sen kabirdekilere işittiremezsin” ve Ahkaf Suresi 5. ayette yer alan, “Allah’ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek şeylere dua edenden daha sapık kim olabilir?” ayetlerini delil getirirler. Onlara göre vefat eden kişi berzah alemindedir, dünyadaki sesleri duyamaz ve dünyadakilere hiçbir fayda veya zarar sağlayamaz.
- İbadetin Sadece Allah’a Has Kılınması: Dua, Peygamberimiz’in (s.a.v.) ifadesiyle “ibadetin özüdür.” Dolayısıyla dua mahiyetindeki bir çağrıyı (nidayı) Allah’tan başkasına yöneltmek, o kişiyi tanrılaştırmak demektir. Selefî müellifler, “O zatın sadece şefaatini ve vesilesini istiyoruz” diyen Müslümanları, putları aracı kılan cahiliye müşriklerinin mantığıyla aynı kefeye koyarlar.
4. Ameli Ayrışmanın Özü ve Sınırlar
İki ekolün ayrıştığı en ince nokta “niyet ve lafız” ilişkisidir. Ehl-i Sünnet fıkhı, avam Müslümanların kabir ziyaretlerinde aşırıya kaçmasını, kabre secde etmesini veya doğrudan “Bana çocuk ver, beni zengin et” gibi yaratma içeren ifadeler kullanmasını haram ve bidat kabul eder. Ancak “Allah’ım, bu veli kulunun hürmetine bana şifa ver” veya “Ey Allah’ın velisi, bana dua et” şeklindeki ifadeleri tevhidi bozmayan, sevgiye dayalı ameli birer vesile sayar.
Selefîlik ise lafızlardaki ve fiillerdeki esnekliği tamamen reddeder; kötülüğe giden yolları tıkamak (sedd-i zerâi) adına, ölüye yöneltilen her türlü nidayı ve yardımı şirk kapsamında değerlendirir.
Sonuç
Kabir ziyareti esnasında sergilenen ameller ve istiğase meselesi, İslam’ın temel tevhid ilkesini zedelemeden, kulun mutlak yaratıcı olarak daima Allah’ı görmesi şartıyla fıkhen değerlendirilmelidir. Müslümanları bu ameli yorum farkından dolayı toptancı bir zihniyetle tekfir etmek ne fıkıh usulüne ne de Ehl-i Sünnet’in mutedil yapısına uygundur. Sitelere yansıyan tartışmalarda asıl olan, aşırılıklardan kaçınarak sünnete uygun kabir ziyareti adabını muhafaza etmektir.
Kaynakça
- İbn Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ, c. 27, Kabir Ziyareti ve İstiğase Bölümleri.
- İbn Hacer el-Heytemî, el-Cevherü’l-Munzam fî Ziyâreti’l-Kabri’l-Muazzam, Kahire.
- Sübkî, Takıyyüddin, Şifâü’s-Sikâm fî Ziyâreti Hayri’l-Enâm, Beyrut.
- Âlûsî, Şihâbüddin, Rûhu’l-Meânî fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm, İlgili Ayetlerin Tefsiri.
- Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu Fetvaları, “Kabir Ziyareti Adabı ve Tevessül”.
KAYNAK: islamvetarih.com
