İslam düşünce ve fıkıh tarihinde, meşruiyeti ve dini sınırları en çok sorgulanmış olan disiplinlerin başında şüphesiz ki “Kelâm İlmi” gelmektedir. Sözlükte “söz, lakırdı, konuşma” anlamına gelen kelâm, bir terim olarak İslam’ın inanç esaslarını (akâid) akli ve nakli delillerle savunmayı, muhaliflerin itirazlarını çürütmeyi hedefleyen ilim dalıdır.
Kelâm ilminin İslam ilim hiyerarşisindeki yeri ve metodu, tarih boyunca Ehl-i Sünnet’in omurgasını (Eş’arî ve Mâtürîdî fukahasını) oluşturan kelâmcılar ile nassların zahirine dayanan ve İbn Teymiyye çizgisiyle sistemleşen Selefî (Eserî) ekol arasında çok sert fikri çarpışmalara zemin hazırlamıştır. Selefî gelenek, kelâm ilmini dine sonradan sokulmuş felsefi bir sapma (bidat) olarak nitelendirirken, kelâmcılar bu disiplini iman esaslarını koruyan aşılmaz bir kale olarak görmüştür. Bu makalede, Selefîlerin kelâm ilmine yönelttiği eleştirilerin fıkhi ve tarihi arka planını ele alacağız.
1. Tarihsel Gelişim: Kelâm İlmi Nasıl Doğdu?
Hz. Peygamber (s.a.v.) ve Sahabe döneminde sistematik bir kelâm ilminden söz etmek mümkün değildir. Zira inançla ilgili bir tereddüt yaşandığında doğrudan vahyin rehberliğine başvuruluyor, meseleler derin felsefi münazaralara girilmeden çözülüyordu. Ancak fetihlerle birlikte İslam coğrafyasının genişlemesi; Müslümanların Yahudi, Hristiyan, Mecusi ve Yunan felsefi kültürleriyle temas etmesi itikadi koruma ihtiyacını doğurdu.
Bununla birlikte ümmet içinde Haricilik, Kaderiyye ve Mu’tezile gibi akılcı ya da radikal fırkaların ortaya çıkması, Ehl-i Sünnet ulemasını bu fırkaların akli argümanlarına yine akli ve mantıki kurallarla cevap vermeye mecbur bıraktı. Bu meşruiyet zemininde İmam Eş’arî ve İmam Mâtürîdî öncülüğünde sünni kelâm ekolleri kurumsallaştı.
2. Selefîlerin Kelâm İlmine Yönelttiği Temel Eleştiriler
Selefî (Eserî) anlayış, ilk dönemden itibaren kelâm metodolojisine karşı katı bir muhalefet yürütmüştür. Onların bu disiplini “bidat” ve “dalalet” olarak görmelerinin ardındaki fıkhi ve mantıki gerekçeler şu şekildedir:
- Aklın Naklin Önüne Geçirilmesi Endişesi: Selefî ulemaya göre kelâmcılar, Allah’ın sıfatları, ahiret ahvali ve gayb meselelerinde aklı nihai hakem konumuna getirmişlerdir. Selefîlik, insan aklının sınırlı olduğunu ve Yaratıcı’nın zatını ya da gaybı tek başına kuşatamayacağını savunur. Kelâmın akılcı usulü, onlara göre nassların zahirini bozma tehlikesi taşır.
- Yunan Felsefesinin Taklit Edilmesi: Selefî müellifler, kelâmcıların kullandığı “cevher, araz, cisim, hudûs” gibi kavramların Kur’an ve Sünnette yer almadığını, bunların Aristo ve Eflatun felsefesinden devşirildiğini belirtirler. İslami bir inanç esasını açıklamak için İslam dışı felsefi terimlere sığınmak, Selefî usulde dinin safiyetini zedeleyen ameli bir kusurdur.
- Sahabe Döneminde Olmaması: Eleştirilerin en güçlü dayanaklarından biri de tarihi sürekliliktir. Selefîler, “Eğer kelâm ilmi dinin asıllarını öğrenmek için mutlak bir zaruret olsaydı, bunu en başta Allah Resulü (s.a.v.) ve Ashab-ı Kiram yapardı” diyerek, sahabenin yapmadığı bir yöntemi dini kavrayışın merkezine koymayı bidat sayarlar.
3. İlk Dönem Alimlerinin Kelâm Aleyhindeki Sözleri
Selefî ekol, kelâm aleyhindeki iddialarını desteklemek amacıyla mezhep imamlarının ve selef ulemasının bazı sert ifadelerini delil getirir:
- İmam Şafii’nin Sözü: İmam Şafii’den nakledilen, “Kelâm ehli hakkındaki hükmüm, onlara palmiyelerin dallarıyla vurulması, develere bindirilip kabileler arasında ‘İşte Kur’an ve Sünneti bırakıp kelâma yönelenlerin cezası’ diye gezdirilmesidir” rivayeti bu eleştirilerin başında gelir.
- İmam Ebû Hanîfe’nin Tavrı: Ebû Hanîfe’nin gençlik yıllarında kelâm ile ilgilendiği ancak daha sonra bu tartışmaların ümmete fayda sağlamadığını görerek fıkıh ilmine (Fıkh-ı Ekber) yöneldiği, talebelerini kelâmî tartışmalardan men ettiği bilinmektedir.
4. Ehl-i Sünnet Kelâmcılarının Müdafaası: Zaruret İlkesi
Eş’arî ve Mâtürîdî kelâmcıları, Selefîlerin bu eleştirilerine fıkıh usulündeki “Zaruretler haramları mübah kılar” ve “Bir vacibin yerine getirilmesi kendisine bağlı olan şey de vaciptir” kaideleriyle cevap vermişlerdir.
- Bağlam Farkı: Kelâmcılar, İmam Şafii ve diğer selef alimlerinin kötülediği kelâmın Ehl-i Sünnet kelâmı olmadığını; nassları inkar eden sapkın fırkaların (aşırı Mu’tezile ve Cehmiyye) kelâmı olduğunu belirtirler.
- Silaha Silahla Karşılık Verme: Kelâm uleması der ki: Karşımızdaki inkarcılar ve felsefeciler Kur’an ve hadisi delil olarak kabul etmiyorlar. Onlara dinin mantıklı olduğunu kanıtlamak ve akidelerini çürütmek için onların kullandığı akli ve mantıki silahları (mantık kurallarını) kullanmak şer’an vacip bir görev haline gelmiştir. Kelâm ilmi olmasaydı, İslam akidesi yabancı felsefelerin istilasına uğrayacaktı.
Sonuç
Web sitemiz islamvetarih.com okuyucularının meseleye geniş bir tarihi vizyonla bakması gerekir. Kelâm ilmi, kendi başına bir amaç değil, İslam’ın saf inanç esaslarını korumak amacıyla geliştirilmiş ameli ve ilmi bir araçtır. İlk dönem selef alimlerinin kelâma mesafeli duruşu dinin safiyetini koruma gayesiyken, sonraki dönem kelâmcılarının bu ilmi sistemleştirmesi de aynı safiyeti entelektüel saldırılara karşı savunma zaruretinden doğmuştur. Bu tarihi uyuşmazlığı bir inanç düşmanlığı gibi sunmak yerine, her iki tavrın da İslam medeniyetinin savunma refleksleri olduğunu kabul etmek en mutedil yaklaşımdır.
Kaynakça
- Gazzâlî, Ebû Hâmid, İlcâmü’l-Avâm ‘an İlmi’l-Kelâm, Beyrut.
- İbn Teymiyye, Der’ü Teâruzi’l-Akl ve’n-Nakl, Riyad.
- İmam Şafii, Menâkıbü’ş-Şâfiî (Beyhakî Rivayeti), Kahire.
- İbn Ebü’l-İz el-Hanevî, Şerhu’l-Akîdeti’t-Tahâviyye, Kelam Eleştirisi Bölümü.
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İslam Ansiklopedisi, “Kelâm” ve “Bidat” Maddeleri.
KAYNAK: islamvetarih.com
