İSLAM HUKUKUNUN EN BÜYÜK DEHASI: İMAM-I AZAM EBÛ HANÎFE VE ADALET MÜCADELESİ
İslam dünyasında fıkıh, hukuk ve akli tefekkür denildiğinde adı en ön sırada zikredilen, dünya genelindeki Müslümanların neredeyse yarısından fazlasının ameli rehberi olan en meşhur şahsiyet İmam-ı Azam Ebû Hanîfe’dir. Hicretin 80. yılında Kûfe’de dünyaya gelen ve asıl adı Nu’man bin Sâbit (v. 150/767) olan bu devasa deha, sadece dört büyük fıkıh mezhebinin ilkinin kurucusu değil; aynı zamanda ticaret ahlakı, dik duruşu ve emniyet kalesi hüviyetiyle İslam tarihine damga vurmuş muazzam bir adalet kahramanıdır. Sahip olduğu engin ufuk ve kurduğu akli hukuk metodolojisi sebebiyle ashab-ı kiramdan sonra ümmetin en büyük fakihi kabul edilerek kendisine “En Büyük İmam” manasına gelen “İmam-ı Azam” unvanı verilmiştir.
Ticaret Ahlakı ve Kumaş Çarşısındaki İhlas
Ebû Hanîfe, devletten maaş alan veya saray gölgesinde yaşayan bir alim kesinlikle değildi. O, Kûfe çarşısında ipek ve kumaş ticaretiyle uğraşan çok başarılı ve zengin bir tüccardı. Onun çarşıdaki dürüstlüğü ve helal kazanç hassasiyeti, İslam dünyasında ticari ahlakın en meşhur numunesi haline gelmiştir.
Bir gün ortağı Hafs bin Abdurrahman’a defolu bir kumaşı satması için verirken, müşteriye kumaşın kusurunu mutlaka söylemesini tembihlemiştir. Ancak ortağı kumaşı satarken bu kusuru söylemeyi unutmuş ve kumaş satılmıştır. Durumu öğrenen Ebû Hanîfe, kumaşın satıldığı paranın tamamını (kendi hakkı dahil) fakirlere sadaka olarak dağıtmış ve ortağıyla olan ticari bağını derhal kesmiştir. O, “Kulun midesine giren haram lokma, kalpteki iman nurunu söndürür” diyerek ticaret ile takvayı en ideal şekilde bir arada yaşamıştır.
İlk Fıkıh Akademisi ve Akılcı Hukuk Sistemi
Ebû Hanîfe, fıkıh ilmini tek başına kapalı odalarda yazmamıştır. O, Kûfe Camii’nde, aralarında İmam Ebû Yusuf ve İmam Muhammed gibi dâhilerin de bulunduğu tam 40 kişilik bir müctehidler heyeti (Fıkıh Akademisi) kurmuştur. Bir hukuki mesele ortaya çıktığında, bu mecliste günlerce, bazen haftalarca tartışılır; her yönü analiz edildikten sonra kayda geçirilirdi.
O, nassların lafzına bağlı kaldığı kadar, dinin özünü, illetini ve toplumsal maslahatı (faydayı) esas alan “Rey Ekolü”nün lideri olmuştur. Henüz yaşanmamış ama gelecekte yaşanması muhtemel olan varsayımsal (takdiri) meseleleri de masaya yatırarak çözümler üreten “hukuk felsefesinin” kurucusudur. Onun bu pratik ve evrensel bakış açısı, İslam hukukunu bir dünya hukuku haline getirmiştir.
Zindanda Biten Sarsılmaz Duruş ve Vefatı
İmam-ı Azam’ın hayatındaki en meşhur ve sarsıcı dönem, devlet yöneticilerinin zulümlerine karşı gösterdiği sarsılmaz direniştir. Hem Emevi hem de Abbasi halifelerinin saltanatı meşrulaştırmak adına kendisini saraya çekme, başkadılık (adalet bakanlığı) makamını verme tekliflerini kararlılıkla reddetmiştir. O, devletin yargı mekanizmasının bağımsız kalması gerektiğini, sarayın emrine giren bir hakimin adalet dağıtamayacağını savunuyordu.
Abbasi Halifesi Mansur, teklifini reddeden İmam-ı Azam’ı Bağdat’ta zindana attırdı. İlerlemiş yaşına rağmen günlerce kırbaçlandı, işkencelere maruz kaldı. Ancak o, kırbaçlar altında bile ilmin izzetini ve adaletin vakarını korudu. Hicri 150 (Miladi 767) yılında Bağdat zindanında şehadet şerbetini içti. Vefat ettiğinde, zulümle el konulan devlet arazilerine gömülmek istemediğini vasiyet edecek kadar ince bir takva sahibiydi. Cenaze namazını kılmak için Bağdat sokaklarında yüz binlerce Müslüman toplanmış ve namazı günlerce cemaat cemaat kılınmıştır. O, İslam hukuk dünyasının sönmeyen güneşi ve en meşhur imamımızdır.
Kaynak: islamvetarih.com
