MATEMATİĞİN VE BİLGİSAYARIN GERÇEK MİMARI: EL-HAREZMÎ VE DÜNYAYI DEĞİŞTİREN DEHASI
Modern dünyanın bugün üzerine kurulduğu dijital teknolojilerin, akıllı telefonların, yapay zekanın ve karmaşık bilgisayar kodlarının temelinde tek bir bilimsel kavram yatar: Algoritma. Peki, tüm bu dijital evrenin kapılarını açan ve matematiğe yön veren ilk insanın, İslam’ın altın çağında Bağdat’ta yaşamış Müslüman bir dâhi olduğunu biliyor muydunuz? Tam adıyla Ebû Ca’fer Muhammed bin Mûsâ el-Harezmî (v. 232/847), sadece İslam bilim tarihinin değil, insanlık tarihinin gelmiş geçmiş en büyük matematik, astronomi ve coğrafya bilginlerinden biridir. Onun attığı temeller olmasaydı, bugün bildiğimiz anlamda modern bilim ve teknoloji eksik kalırdı.
Beytü’l-Hikme’nin Parlayan Yıldızı
Harezm bölgesinde (bugünkü Özbekistan sınırları içinde) dünyaya gelen El-Harezmî, ilmi yeteneğiyle kısa sürede dikkat çekti ve dönemin bilim merkezi olan Bağdat’a davet edildi. Abbasi Halifesi Me’mun’un himayesinde kurulan ve antik Grekçe, Hintçe, Farsça eserlerin tercüme edildiği, dünyanın ilk devasa akademisi sayılan Beytü’l-Hikme’nin (Bilgelik Evi) kütüphane yöneticiliğine ve astronomi heyeti başkanlığına getirildi.
Harezmî, burada Hint matematikçilerin kullandığı sayı sistemlerini inceledi. O dönemde ne Avrupa’da ne de İslam dünyasında bugünkü anlamda gelişmiş bir sayı sistemi ve hepsinden önemlisi “hiçliği” temsil eden bir sembol yoktu. Harezmî, Hintlilerin kullandığı ancak tam olarak sistemleştiremediği “Sıfır” (0) rakamını alıp matematik bilimine entegre etti, ona sayısal bir değer kazandırdı ve bugünkü onluk sayı sistemini (0, 1, 2, 3…) kurarak dünyaya hediye etti. Sıfır rakamının sisteme girmesi, matematikte devrim niteliğinde bir kırılma yarattı.
Cebir İlminin Kurucusu: Kitabü’l-Cebr
Harezmî’den önce matematik, sadece geometrik şekiller veya pratik aritmetik hesaplamalardan ibaretti. Bilinmeyen denklemleri çözmek için bağımsız bir bilim dalı yoktu. Harezmî, insanlık tarihinin ilk müstakil cebir kitabı olan anıtsal eseri “el-Kitâbü’l-Muhtasar fî Hisâbi’l-Cebri ve’l-Mukâbele” (Cebir ve Mukabele Hesabı Hakkında Özet Kitap) adlı eserini yazdı.
Bu kitapla birlikte matematikte ilk kez birinci ve ikinci dereceden denklemlerin analitik çözümlerini yaptı. Eserin adında geçen “el-Cebr” (kırılan bir şeyi onarmak, eksikliği tamamlamak) kelimesi, Batı dillerine aynen geçerek bugünkü modern “Algebra” (Cebir) bilimine adını verdi. Harezmî, soyut matematiksel kavramları formüllere dökerek, miras paylaşımından arazi ölçümlerine, ticari hesaplamalardan inşaat mühendisliğine kadar günlük hayatın tüm problemlerini çözebilecek hukuki ve pratik bir fıkıh/matematik köprüsü kurdu.
Batı Dünyasında Bir İsim: Algorismus
Harezmî’nin aritmetik ve Hint sayıları üzerine yazdığı diğer bir eseri, 12. yüzyılda Latinceye “Algoritmi de numero Indorum” (Hint Sayıları Hakkında Harezmî) aduyla tercüme edildi. Batı dünyası, denklemleri çözerken kullanılan bu adım adım ilerleyen sistematik metoda, Harezmî’nin adının Latince telaffuzu olan “Algorismus” adını verdi. Bu kavram, bugün bilgisayar yazılımlarının, arama motorlarının ve dijital kodların temel taşı olan “Algoritma” kelimesinin ta kendisidir. Yani her gün kullandığımız bilgisayar ve telefon teknolojileri, ismini doğrudan El-Harezmî’den almaktadır.
Coğrafya alanında da harika çalışmalar yapan Harezmî, Batlamyus’un haritalarını düzelterek 70 coğrafyacıyla birlikte dünyanın ilk gelişmiş atlasını hazırlamış ve yeryüzünün enlem-boylam derecelerini hesaplamıştır. Klasik dönemin bu devasa Müslüman alimi, Bağdat’ta vefat ettiğinde arkasında insanlığın dijital geleceğini inşa edecek muazzam bir ilmi miras bırakmıştır.
Kaynak: islamvetarih.com
