EHL-İ SÜNNET’E EN YAKIN KOL: ZEYDİYYE MEZHEBİ
Şiiliğin ana kolları arasında, mutedil (ölçülü) görüşleriyle öne çıkan, akılcı yaklaşımları ve Ehl-i Sünnet’e olan yakınlığıyla bilinen fırkanın adı Zeydiyyedir. Mezhebin kurucusu, Hz. Hüseyin’in torunu ve imam Zeynelabidin’in oğlu olan İmam Zeyd bin Ali’dir (v. 122/740). İmam Zeyd, Emevi halifesi Hişam bin Abdülmelik’in zulmüne ve haksız yönetimlerine karşı Kûfe’de büyük bir adalet isyanı başlatmış ve bu isyan sırasında kahramanca savaşarak şehit düşmüştür. Onun etrafında kenetlenen ve zalim yöneticilere karşı kılıçla cihadı farz kabul eden kitleler, Zeydiyye mezhebinin temelini oluşturmuştur.
Fikri Yapısı ve Mutezile-Hanefi Etkileşimi
Zeydiyye, sadece Şii teolojisinden beslenen bir ekol değildir. İmam Zeyd bin Ali, gençlik yıllarında kelam dünyasının akılcı lideri Vâsıl bin Atâ’nın ders halkalarında bulunmuştur. Bu yüzden Zeydiyye mezhebi, inanç esasları (tevhid, adalet, va’d ve vaîd vb.) konularında neredeyse tamamen Mutezile kelam sistemini benimsemiştir.
Fıkıh (hukuk) alanında ise Zeydiyye, İmam-ı Azam Ebû Hanîfe’nin fıkıh metodolojisine son derece yakındır. Hatta İmam Ebû Hanîfe, İmam Zeyd’in Emevilere karşı başlattığı isyanı maddi ve manevi olarak desteklemiş, onun çıkışını Peygamber Efendimizin Bedir Savaşı’ndaki duruşuna benzetmiştir. Bu ameli yakınlıktan ötürü Zeydiyye fıkhı, kıyas ve istihsan gibi akli delilleri aktif bir şekilde kullanır.
Zeydiyye’nin En Özgün Görüşü: “Efdal-Mefdûl” Teorisi
Zeydiyye’yi diğer radikal Şii kollardan ayıran ve Ehl-i Sünnet ile köprü kurmasını sağlayan en önemli teolojik görüşü, ilk üç halifenin (Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman) halifeliğini geçerli saymasıdır. Şia’nın diğer kolları ilk halifeleri sert bir dille eleştirirken, Zeydiyye “Efdal-Mefdûl” (Daha faziletli olan varken, fazileti daha az olanın liderliği) teorisini geliştirmiştir.
Bu teoriye göre: Hz. Ali, Peygamberimizden sonra halifeliğe en layık ve en faziletli (efdal) kişidir. Ancak o dönemdeki sahabe meclisi, toplumsal maslahatları gözeterek fazileti Hz. Ali’ye kıyasla daha az olan (mefdûl) Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer’i halife seçmiştir. Bu seçim meşrudur, sahabe hata yapmamıştır ve ilk halifeler asla tekfir edilemez. Bu mutedil yaklaşım, İslam dünyasında mezhepler arası çatışmayı önleyen harika bir köprü olmuştur.
Zeydiyye’nin Diğer Temel İlkeleri ve Coğrafyası
- İmamet Şartları: Zeydiyye’ye göre imam (lider) olacak kişinin ehl-i beytten (Hz. Hasan veya Hz. Hüseyin soyundan) olması, yüksek ilim ve sarsılmaz ahlak sahibi olması gerekir. Ancak en önemli şart; imamın haksızlığa karşı kılıçla kıyam etmesi (açıkça ortaya çıkıp mücadele etmesi) şartıdır. Gizli veya gaip (kayıp) bir imam inancını kesinlikle reddederler.
- Muta Nikahı: Şia’nın diğer kollarının aksine, geçici evlilik olan muta nikahını kesinlikle haram kabul ederler.
- Abdest ve Namaz: Namazda elleri yana salmak gibi ameli konularda Malikilere benzerler ancak fıkhın genel omurgasında Sünni fıkıh ekolleriyle büyük oranda uyuşurlar.
Tarihte Taberistan ve Deylem bölgelerinde devletler kuran Zeydiyye, günümüzde ağırlıklı olarak Yemen coğrafyasında yaşamaktadır. Yemen nüfusunun önemli bir kısmını oluşturan Zeydiler, İslam dünyasının en mutedil ve barışçıl Şii damarı olarak varlıklarını sürdürmektedirler.
Kaynak: islamvetarih.com
