MATURİDİYYE VE EŞ’ARİYYE HAKKINDA SIKÇA SORULAN SORULAR
1. Maturidiyye ve Eş’ariyye nedir?
Maturidiyye ve Eş’ariyye, İslam inanç esaslarını (akaid ve kelam) Kur’an ve Sünnet çerçevesinde akli delillerle savunan Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat’in iki ana omurgası ve hak mezhebidir.
2. Maturidilik mezhebinin kurucusu kimdir?
Mezhebin kurucusu, Semerkand yakınlarındaki Maturid mahallesinde doğan ve hicri 333 (miladi 944) yılında vefat eden Türk asıllı büyük İslam alimi Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’dir.
3. Eş’arilik mezhebinin kurucusu kimdir?
Mezhebin kurucusu, Basra’da doğan, uzun süre Mu’tezile ekolünde kaldıktan sonra Ehl-i Sünnet çizgisine dönen ve hicri 324 (miladi 935) yılında vefat eden Ebü’l-Hasan el-Eş’arî’dir.
4. Maturidiyye ve Eş’ariyye arasındaki farklar temel inanç konularında mıdır?
Hayır. Her iki mezhep de Allah’ın varlığı, birliği, peygamberlik, ahiret, cennet, cehennem ve meleklerin varlığı gibi İslam’ın temel inanç esaslarında (aslü’l-usûl) tamamen müttefiktir. Aralarındaki farklar sadece bu esasların akli izahları, yorumları ve felsefi detaylarındadır.
5. Hanefiler itikatta hangi mezhebe bağlıdır?
Fıkıh amelinde İmam Ebû Hanîfe’nin kurucusu olduğu Hanefî mezhebine bağlı olan Müslümanların ezici çoğunluğu, inanç (itikad) konularında İmam Maturidî’ye bağlıdır. Hanefilik ile Maturidilik ayrılmaz bir bütündür.
6. Şafiiler ve Malikiler itikatta hangi mezhebe bağlıdır?
Amelde Şafiî ve Malikî mezhebine bağlı olan Müslümanlar, inanç ve akaid konularında ezici çoğunlukla İmam Eş’arî’nin görüşlerini benimsemiştir.
7. Maturidilik ile Eş’arilik arasındaki en büyük yöntem farkı nedir?
Maturidilik, inanç konularında aklın rolüne, yorumlama ve sebep-hikmet ilişkilerine daha çok yer verirken; Eş’arilik nassların (ayet ve hadislerin) mutlak otoritesine ve zahirine Selef çizgisine biraz daha yakın bir üslupla ağırlık verir.
8. Peygamber gönderilmemiş (fetret ehli) bir insan Allah’ı bulmakla sorumlu mudur?
Maturidîlere göre akıl, Allah’ın varlığını vahiy olmadan da idrak edebilir; bu yüzden fetret ehli Allah’a inanmakla sorumludur. Eş’arîlere göre ise dini sorumluluk ancak vahiy ve peygamber tebliği ile başlar; peygamber gitmeyen topluluk sorumlu değildir.
9. Bir şey Allah emrettiği için mi güzeldir, yoksa güzel olduğu için mi emredilmiştir?
Maturidîlere göre bir şey özünde güzel veya çirkindir; Allah güzel olanı emreder, çirkin olanı yasaklar (Hüsn ve Kubuh akılla bilinebilir). Eş’arîlere göre ise eşyada kendiliğinden iyilik-kötülük yoktur; bir şey Allah emrettiği için iyi, yasakladığı için kötüdür.
10. Kul kendi fiillerinin yaratıcısı mıdır?
Hayır, her iki mezhebe göre de fiilleri yaratan yalnızca Allah’tır. Ancak Maturidîler kulun cüz’î iradesinin özgür yönelimini (kesb) sorumluluğun temeli sayarken, Eş’arîler kulun iradesini ve gücünü de Allah’ın anlık yaratmasına bağlar.
11. Allah’ın “Tekvîn” (Yaratma) diye müstakil bir sıfatı var mıdır?
Maturidîlere göre Tekvîn, ilim ve kudret gibi ezelî ve zatî bir sıfattır. Eş’arîlere göre ise Tekvîn diye ayrı bir ezelî sıfat yoktur; o, kudret ve irade sıfatlarının mahlukata tecelli etmesinden doğan izafi bir fiildir.
12. Allah kullarına güçlerinin yetmeyeceği bir şeyi yükler mi?
Maturidîlere göre Allah’ın adaleti ve hikmeti gereği kulun gücü yetmeyeceği bir şeyi yüklemesi (teklif-i mâ lâ yutâk) caiz değildir. Eş’arîlere göre ise Allah mutlak mülk sahibi olduğundan aklen bunu yapması caizdir, ancak merhameti gereği yapmamıştır.
13. İslam’da kadın peygamber gelmiş midir?
Maturidî mezhebine göre peygamberlik ağır bir liderlik ve cihad görevi olduğundan sadece erkeklerden seçilmiştir. Eş’arî mezhebine göre ise kadınlardan da peygamber (nebi) gelmesi aklen caizdir; Hz. Meryem ve Hz. Asiye’yi nebi kabul eden alimler vardır.
14. İman ibadetlerle ve amelle artar mı veya eksilir mi?
Maturidîlere göre iman kalbin tasdikidir, bu yüzden özü itibarıyla artıp eksilmez; artan veya azalan imanın nuru ve takvadır. Eş’arîlere göre ise iman amellerle ve dille ikrarla beslendiği için niceliksel olarak artabilir ve azalabilir.
15. Bir Müslüman inancını belirtirken “İnşaallah müminim” diyebilir mi?
Maturidîlere göre şüphe uyandırmamak için “Ben gerçek bir müminim” denmelidir. Eş’arîlere göre ise son nefesteki iman akıbeti bilinemediği için “İnşaallah müminim” (istisna) demek caiz ve makbuldür.
16. Son nefeste (can çekişirken) yapılan iman geçerli midir?
Maturidîlere göre ölüm anındaki (ye’s hali) iman ve tövbe geçersizdir. Eş’arîlere göre ise bu andaki tövbe kabul edilmeyebilir ancak kişinin ettiği iman geçerlidir.
17. Büyük günah işleyen bir mümin dinden çıkar mı?
Her iki mezhebe göre de büyük günah işleyen kimse günahı helal saymadığı sürece dinden çıkmaz; günahkar (fasık) bir mümin olarak kalır. Tövbesiz ölürse durumu Allah’ın iradesine bağlıdır; cezasını çekse bile en nihayetinde cennete girer.
18. İki mezhepten birini seçmek ve ona tabi olmak şart mıdır?
Ehl-i Sünnet akidesini sistemleştiren iki imam bunlardır. Doğru inanç çizgisini korumak adına ameldeki mezhebinize (Hanefî ise Maturidî; Şafiî/Malikî ise Eş’arî) uygun olan akaid imamına tabi olmak Ehl-i Sünnet alimlerince gerekli görülmüştür.
19. Tarihteki büyük İslam devletleri hangi akideyi benimsemiştir?
Büyük Selçuklu Devleti ve Eyyubiler ağırlıklı olarak Eş’arî akidesini; Osmanlı İmparatorluğu, Gazneliler ve Babür İmparatorluğu ise resmi ve yaygın olarak Maturidî akidesini benimsemiş ve yaymıştır.
20. Maturidiyye ve Eş’ariyye birbirini tekfir etmiş midir?
Kesinlikle hayır. Her iki mezhebin alimleri de birbirlerini Ehl-i Sünnet’in hak kardeşleri olarak görmüşlerdir. Aralarındaki farkların bir “hak-batıl” mücadelesi değil, ümmetin fikir zenginliği ve kelami birer içtihat farkı olduğunu vurgulamışlardır.
KAYNAKÇA
- Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) İslam Ansiklopedisi (Maturidiyye, Eş’ariyye ve Fetret maddeleri)
- Prof. Dr. Bekir Topaloğlu, Kelam İlmine Giriş, İFAV Yayınları
- İmam el-Pezdevî, Kitâbü Usûli’d-Dîn
- Seyfettin el-Âmidî, Gāyetü’l-Merâm fî İlmi’l-Kelâm
Kaynak: islamvetarih.com
MATURİDİYYE VE EŞ’ARİYYE ARASINDA 12 GÖRÜŞ AYRILIĞI BÖLÜMÜNE BAKINIZ
