HADİSİN LAFZINA VE SAFLIĞINA ADANAN REHBER: HANBELİ MEZHEBİ
Ehl-i Sünnet’in dört büyük fıkhi mezhebinin kronolojik olarak sonuncusu, nassların saflığına, hadislerin lafzi otoritesine en sıkı bağlarla tutunmayı ilke edinen ekolün adı Hanbeli mezhebidir. Mezhebin kurucusu, Bağdat’ta doğan ve ömrünü İslam coğrafyasını karış karış gezerek hadis toplamaya adayan büyük muhaddis ve fakih İmam Ahmed bin Hanbel’dir (v. 241/855). Ahmed bin Hanbel, yaklaşık bir milyon hadisi hafızasında tutan devasa hafızasıyla, İslam tarihinin en büyük hadis külliyatlarından biri olan el-Müsned’in müellifidir. O, İmam Şafii’nin en seçkin talebelerinden biri olup, fıkhi çözümlerinde tamamen hadislerin kılavuzluğuna dayanmıştır.
Mihne Dönemi ve Sarsılmaz Direniş
Ahmed bin Hanbel’in İslam tarihindeki duruşu, sadece ilmiyle değil, inancı uğruna gösterdiği destansı direnişle de şekillenmiştir. Abbasi halifeleri Me’mun, Mu’tasım ve Vâsık dönemlerinde, akılcı Mutezile mezhebinin görüşü olan “Kur’an yaratılmıştır (Halku’l-Kur’ân)” fikri devlet zoruyla tüm alimlere dikte edilmeye çalışılmıştır. Tarihte “Mihne” (Engizisyon/Sorgulama) denilen bu baskı döneminde, neredeyse tüm alimler can korkusuyla devletin fikrini kabul ederken, Ahmed bin Hanbel kırbaçlanma, hapis ve ölüm tehditlerine rağmen, “Bana Allah’ın kitabından veya Resûlullah’ın sünnetinden tek bir delil getirmedikçe bunu kabul etmem!” diyerek direndi.
Yıllarca zindanda kalan ve ağır işkenceler gören İmam, Ehl-i Sünnet inancının omurgasının kırılmasını tek başına engelledi. Bu dik duruşu, ona halk nezdinde muazzam bir sevgi ve “Sünnetin İmamı” unvanını kazandırdı.
Hanbeli Fıkhının Özgün Metodolojisi
Ahmed bin Hanbel, beşeri yorumları, felsefi kıyasları ve şahsi rey görüşlerini hukuka dahil etmekten olabildiğince kaçınmıştır. Onun fıkıh usulü şu beş temel kaynağa göre şekillenir:
- Açık Nasslar (Kur’an ve Sünnet): Bir konuda ayet veya sahih bir hadis varsa, başka hiçbir sahabe fetvasına, kıyasa veya alim görüşüne bakılmaksızın o nass uygulanır.
- Sahabe Fetvaları: Bir konuda sahabeden gelen ve muhalifi bilinmeyen bir görüş varsa, o görüş kıyasın önüne geçirilir.
- Sahabenin İhtilaf Ettiği Görüşler: Sahabeler bir konuda farklı düşünmüşse, Kur’an ve sünnete en yakın olan görüş seçilir; yeni bir görüş ortaya atılmaz.
- Mürsel ve Zayıf Hadisler: Hanbelilikte, uydurma olmayan ancak ravisinde hafif gevşeklik bulunan “zayıf hadisler”, insanların şahsi akli yorumlarından (kıyas) daha üstün ve güvenilir bir delil sayılır.
- Kıyas: Sadece ve sadece yukarıdaki dört kaynakta hiçbir çözüm bulunamadığı durumlarda, en son çare olarak çok dar sınırlarda kullanılır.
Talebeleri (İmam Buhari, İmam Müslim, Ebû Davud ve kendi oğulları Salih ile Abdullah) vasıtasıyla hadis eksenli yayılan Hanbeli mezhebi, nassların lafzına olan bu sıkı bağlılığı sebebiyle ibadetler alanında oldukça koruyucu, sosyal ve akdi sözleşmeler alanında ise “aslolan hürriyettir” ilkesiyle oldukça esnek bir yapı sergiler. Tarihte Bağdat ve Şam çevresinde yoğunlaşan mezhep, günümüzde Suudi Arabistan, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkelerinde resmi ve ameli amiral gemisi konumundadır.
Kaynak: islamvetarih.com
