İslam akâidinde Yaratıcı ile yaratılan arasındaki felsefi ve şer’i sınırı belirleyen en kritik tartışma alanlarından biri, Kur’an-ı Kerim ve sahih sünnette geçen müteşabih lafızlardır. İslam kelamında ve tefsir usulünde, ilk bakışta insani özellikleri, cisimselliği (antropomorfizm) veya uzuvları çağrıştıran ilahi vasıflara “haberî sıfatlar” adı verilir. Kur’an’da geçen “Allah’ın eli” (yed), “Allah’ın yüzü” (vech) veya sahih hadislerde zikredilen “Allah’ın dünya semasına inmesi” (nüzul) gibi ifadeler bu kategorinin en bilinen örnekleridir.
Bu ifadelerin nasıl tefsir edilmesi gerektiği, tarih boyunca Ehl-i Sünnet (Eş’arî ve Mâtürîdî) kelamcıları ile Selefî (Eserî) ekolü ameli ve itikadi olarak karşı karşıya getiren temel bir usul ayrılığıdır. Bu makalede, islamvetarih.com okuyucuları için bu üç önemli kelimenin (yed, vech, nüzul) iki ekol tarafından nasıl yorumlandığını ve bu yorumların fıkhi dayanaklarını detaylıca ele alacağız.
1. “Allah’ın Eli” (Yed) Kavramının Tefsiri
Kur’an-ı Kerim’de Cenâb-ı Hakk’ın kendi zatı için “el” (yed) kelimesini kullandığı çeşitli ayetler mevcuttur. Örneğin, Fetih Suresi 10. ayette, “Allah’ın eli onların ellerinin üzerindedir” buyrulurken; Sad Suresi 75. ayette ise Hz. Âdem’in yaratılışından bahsedilirken, “İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?” ifadesi yer alır.
- Selefî Yaklaşım: İbn Teymiyye ve Selefî müelliflere göre, bu ayetlerde geçen “el” kelimesi mecaz değildir, hakikattir. Allah’ın, şanına layık, mahlukatın ellerine hiçbir şekilde benzemeyen gerçek iki eli vardır. Bunun nasıllığı akılla bilinemez; iman edilir ve mahiyeti Allah’a bırakılır (tefviz). “El” kelimesine kudret veya nimet anlamı vermek, Selefî usule göre nassı iptal etmek (tatil) anlamına gelir.
- Ehl-i Sünnet (Kelamî) Yaklaşım: Eş’arî ve Mâtürîdî kelamcıları, Şura Suresi 11. ayetteki “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” muhkem ayetini esas alırlar. Arap dilinin zengin mecaz dünyasından hareketle, “yed” kelimesinin lügatte kudret, nimet, mülk, himaye ve saltanat anlamlarına geldiğini belirtirler. Dolayısıyla “Allah’ın eli onların ellerinin üzerindedir” ayeti, “Allah’ın yardımı, gücü ve koruması onlarladır” şeklinde tevil edilir. Hz. Âdem için kullanılan “iki elimle yarattım” ifadesi ise yaratılıştaki özel ihtimamı ve şerefi simgeleyen dilsel bir kinayedir.
2. “Allah’ın Yüzü” (Vech) Kavramının Tefsiri
Müteşabih ayetlerde sıkça karşılaşılan bir diğer kavram da “yüz” (vech) kelimesidir. Rahman Suresi 27. ayette, “Ancak celâl ve ikram sahibi Rabbinin yüzü (vech) baki kalacaktır” denilirken; Kasas Suresi 88. ayette, “O’nun yüzünden (vech) başka her şey helak olucudur” buyrulmaktadır.
- Selefî Yaklaşım: Selefî akideye göre Allah’ın gerçek bir yüzü (vech) sıfatı vardır. Bu sıfatı “zat” veya “rızası” diyerek başka manalara çekmek doğru değildir. Nassın zahiri neyi bildiriyorsa, tecsim (cisimleştirme) ve teşbih (benzetme) yapmadan o şekilde kabul edilmeli, mahiyeti hakkında fikir yürütülmemelidir.
- Ehl-i Sünnet (Kelamî) Yaklaşım: Kelam alimleri ve müfessirler, Arapçada “vech” (yüz) kelimesinin bir şeyin özü, kendisi, zatı veya rızası anlamında kullanıldığını ifade ederler. “Rabbinin yüzü baki kalacaktır” ayetinden kasıt doğrudan “Allah’ın zatı baki kalacaktır” demektir. Zira bir varlığın yüzünün baki kalıp diğer azalarının yok olacağını düşünmek aklen ve naklen batıldır. Yine amel defterlerinin kabulüyle ilgili “Allah’ın vechi için yapmak” ifadesi, “sırf Allah’ın rızasını kazanmak için yapmak” şeklinde tevil edilir.
3. “Allah’ın Dünya Semasına İnmesi” (Nüzul) Hadislerinin Şerhi
Müteşabih lafızlar sadece Kur’an’da değil, sahih sünnette de yer alır. Bunun en meşhur örneği, kütüb-i sitte hadislerinde geçen “nüzul” (inmek) rivayetidir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Rabbimiz her gece, gecenin son üçte biri kaldığında dünya semasına iner ve: ‘Bana dua eden yok mu duasını kabul edeyim…’ buyurur.” (Buhârî, Tevhid, 35).
- Selefî Yaklaşım: Selefî ulema, hadiste geçen “inme” (nüzul) fiilini hakiki manasıyla kabul eder. Allah’ın her gece şanına yakışır bir şekilde, mekansal bir yer değiştirme veya mahlukatın inmesine benzemeyen bir keyfiyetle dünya semasına indiğine inanırlar. “Burada inen Allah’ın kendisi değil, rahmetidir” şeklindeki kelami yorumları, hadisin zahirini tahrif etmek olarak değerlendirirler.
- Ehl-i Sünnet (Kelamî) Yaklaşım: Kelamcılar ve büyük hadis şârihleri (örneğin İmam Nevevi ve İbn Hacer), inmek ve çıkmak gibi fiillerin ancak cisimler için geçerli olduğunu, Allah’ın ise zaman ve mekandan münezzeh olduğunu vurgularlar. Bu sebeple nüzul hadisini tevil ederek; dünya semasına inen şeyin Allah’ın rahmeti, melekleri veya duaları kabul etme lütfu olduğunu belirtirler. Arapçada devlet başkanı için kullanılan “Sultan halkın ayağına indi (onlara lütuf gösterdi)” mecazı gibi, bu hadisin de Allah’ın kuluna olan sonsuz yakınlığını ve merhametini anlatan edebi bir üslup olduğunu savunurlar.
Sonuç
“Allah’ın eli”, “yüzü” ve “inmesi” gibi müteşabih kavramlar üzerinde Ehl-i Sünnet ile Selefîlik arasında var olan bu ameli ve itikadi yöntem farkı, özünde tevhidi koruma metodudur. Selefîlik nassın lafzına sıkı sıkıya bağlı kalarak Yaratıcı’nın kelamını korumak isterken; Ehl-i Sünnet kelamı (Eş’arî-Mâtürîdî), Allah’ı mahlukata benzemekten ve cisimsel tasavvurlardan korumayı (tenzihi) gaye edinir. Her iki tarafın da niyetinin İslam akidesini muhafaza etmek olduğunu bilmek, internet sitelerinde ve sosyal mecralarda yürütülen yıkıcı ve tekfirci tartışmaların önüne geçmek adına büyük önem taşımaktadır.
Kaynakça
- Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr), Müteşabih Ayetlerin Tefsiri.
- İbn Teymiyye, el-Akîdetü’l-Vâsıtıyye, Sıfatlar ve Hadislerin Zahiri, Kahire.
- İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-Bârî Şerhu Sahîhi’l-Buhârî, Tevhid Kitabı, Nüzul Hadisi Şerhi.
- Mâtürîdî, Ebû Mansûr, Kitâbü’t-Tevhîd, Haberî Sıfatlar Bölümü.
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İslam Ansiklopedisi, “Müteşabih” ve “Nüzul” Maddeleri.
KAYNAK: islamvetarih.com
