ANADOLU’NUN EN SIRA DIŞI ANSİKLOPEDİK DÂHİSİ: ERZURUMLU İBRAHİM HAKKI HAZRETLERİ
Osmanlı İmparatorluğu’nun gerileme dönemine girdiği, Batı dünyasının fen bilimlerinde öne geçmeye başladığı 18. asırda, Doğu’nun ilmi izzetini, astronomiyi, matematiği, anatomiyi ve yüksek tasavvuf ahlakını tek bir potada eriten muazzam bir Anadolu dehası parladı: Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri. Hasankale’de dünyaya gelen bu kutlu zat, sadece nefisleri terbiye eden bir mutasavvıf değil; evrenin sırlarını, insan bedeninin yapısını ve yıldızların hareketlerini Kur’an ve sünnet ışığında inceleyen evrensel bir ansiklopedist ve polimattır.
İsmail Fakirullah Hazretleri’nin Rahlesi ve Işık Hadisesi
İbrahim Hakkı, küçük yaşta annesini kaybetmiş, içindeki manevi arayışın peşinden giden babasının arkasından Siirt’in Tillo kasabasına gitmiştir. Tillo’da dönemin en büyük velilerinden İsmail Fakirullah Hazretleri’ne intisap etti. Hocasının yanında hem dini ilimleri hem de dönemin en ileri astronomi ve matematik kurallarını öğrendi.
Hocasına olan derin vefası ve sevgisi, Tillo’da dünya bilim ve mimarlık tarihine geçen meşhur “Işık Hadisesi” (Güneş Düzenlemesi) sistemini kurmasını sağladı. Hocasının vefatının ardından onun için bir türbe ve yanına yüksek bir kule inşa etti. Kurduğu dahi ışık ve ayna mekanizması sayesinde, her yıl ekinoks günlerinde (21 Mart ve 23 Eylül) yeni doğan güneşin ilk ışıklarının, kasabanın sokaklarına değil, doğrudan hocası İsmail Fakirullah’ın sandukasının başucuna vurmasını sağladı. Bu astronomi ve mühendislik harikası sistem, onun sadece bir derviş değil, muazzam bir bilim insanı olduğunun en meşhur kanıtıdır.
Bilim ve Tasavvufun Zirvesi: Mârifetnâme
İbrahim Hakkı Hazretleri’nin adını tüm dünyada ve Türkiye’de yediden yetmişe herkesin hafızasına kazıyan anıtsal başyapıtı **”Mârifetnâme”**dir. 1756 yılında tamamlanan bu devasa eser, tam anlamıyla İslami bir fen ve kültür ansiklopedisidir. Kitabında; dünyanın yuvarlak olduğunu, yer çekimi kurallarını, ay ve güneş tutulmalarının matematiksel nedenlerini çizimler ve şemalarla anlatmıştır.
Aynı zamanda insan anatomisini, kalbin ve damarların yapısını incelemiş; insanların dış görünüşlerinden ahlak ve karakter analizleri yapmayı amaçlayan “Kıyâfetnâme” ilmini de bu esere dahil etmiştir. Onun bilimsel bakış açısı, evrendeki her zerreye bakarak yaratıcının (Allah’ın) sanatını kavramak, yani “marifetullaha” ulaşmak üzerine kuruludur. Kitabındaki o meşhur şiiri; “Mevlâ görelim neyler, neylerse güzel eyler” mısraları, teslimiyetin ve tevekkülün İslam kültüründeki en meşhur bestesi haline gelmiştir.
Saray Daveti ve Tillo’da İnziva
İlmi otoritesi sebebiyle Osmanlı Padişahı I. Mahmud tarafından İstanbul’a saraya davet edilen İbrahim Hakkı, saray kütüphanesindeki nadide eserleri inceleme fırsatı bulmuş, kendisine teklif edilen tüm dünyevi makamları reddederek yeniden Tillo’daki mütevazı tekkesine ve ilim halkasına geri dönmüştür. Hayatının sonuna kadar binlerce talebe yetiştirmiş ve insanlara aklın rehberliğiyle kalbin hassasiyetini bir arada yaşatmayı öğretmiştir. 1780 yılında Tillo’da vefat eden İbrahim Hakkı Hazretleri, İslam medeniyetinin ilim ile imanı, akıl ile kalbi asla ayırmayan o muazzam evrensel ufkunun en meşhur ve en son ulu çınarlarındandır.
Kaynak: islamvetarih.com
