1901 | Riyad’ın Suud Hanedanı Tarafından Ele Geçirilmesi
İbn Suud (Abdülaziz b. Suud), Reşidîlerin kontrolündeki Riyad şehrini düzenlediği ani bir baskınla ele geçirdi. Bu gelişme, modern Suudi Arabistan Krallığı’nın kuruluşuna giden yolda ilk ve en kritik askerî başarı olarak tarihe geçti.
1901 | Fas’ın Fransız Kuvvetlerince İşgali
Kuzey Afrika’daki sömürge faaliyetlerini hızlandıran Fransız orduları, Fas topraklarına yönelik askerî harekat ve işgal süreçlerini resmen başlattı.
1904 | Algeciras Konferansı ve Fas’ın Fransız Himayesine Girmesi
Uluslararası düzeyde toplanan Algeciras Konferansı neticesinde Fas, resmî olarak Fransa’nın sömürgeci koruması ve himayesi (protektora) altına girdi.
1904 | İran’da Meşrutiyet Anayasası Çalışmaları
Kaçar Hanedanı yönetimindeki İran coğrafyasında, mutlakiyeti sınırlandırmayı amaçlayan siyasi adımlar atıldı ve İran Meşrutiyet Anayasası’nın ilk taslakları ilan edilerek kabul edildi.
1905 | Paris’te Selefiyye Akımının Doğuşu
Paris merkezli olarak entelektüel zemin kazanan modern Selefiyye hareketinin fikrî temelleri atıldı. Hareket, kısa sürede ana nüfuz alanı ve merkezi haline gelecek olan Mısır coğrafyasında geniş kitleleri etkilemeye başladı.
1907 | Jön Türk Hareketinin Yükselişi
Osmanlı Devleti’nin son döneminde, meşrutiyetin yeniden ilanı ve yönetimde reform yapılmasını savunan Jön Türk (Genç Türkler) hareketi siyasi arenada güçlü bir ivme kazandı.
1912 | Endonezya’da Muhammediyye Islah Hareketi
Güneydoğu Asya’nın en kalabalık Müslüman nüfusuna sahip Endonezya’da, dinî ve toplumsal hayatta yenilenmeyi savunan “Muhammediyye” ıslah ve eğitim hareketi resmen kuruldu.
1914 | Osmanlı İdaresinde Gizli Arap Milliyetçisi Cemiyetler
I. Dünya Savaşı’nın hemen öncesinde, Osmanlı egemenliği altındaki bazı Arap vilayetlerinde bağımsızlık veya özerklik hedefleyen gizli milliyetçi cemiyetler kurulmaya başlandı.
1914 | I. Dünya Savaşı’nın Başlaması
Küresel güçlerin çatıştığı I. Dünya Savaşı patlak verdi. Osmanlı Devleti’nin de dahil olduğu bu büyük savaş, İslam coğrafyasının haritasını kökten değiştirecek gelişmelere zemin hazırladı.
1916 | Osmanlı İdaresine Karşı Arap İsyanı ve Hicaz Demiryolu Saldırıları
İngilizlerin kışkırtmasıyla Şerif Hüseyin önderliğinde Osmanlı idaresine karşı Arap İsyanı başlatıldı. “Arabistanlı Lawrence” olarak bilinen İngiliz ajanı, stratejik öneme sahip Hicaz Demiryolu hattına yönelik sabotaj ve saldırıları yönetti.
1918 | Mondros Mütarekesi’nin İmzalanması (30 Ekim)
Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, Osmanlı topraklarının fiilen işgale açık hale gelmesine yol açtı.
1918 | I. Dünya Savaşı’nın Sona Ermesi (11 Kasım)
Milyonlarca insanın hayatını kaybettiği küresel savaş resmen son buldu ve mağlup ayrılan büyük imparatorlukların dağılma süreci kesinleşti.
1918 | Suriye ve Şam’da Fransız Mandası
Savaşın bitimiyle birlikte Suriye toprakları ve Şam şehri, Sykes-Picot doğrultusunda Fransa’nın sömürgeci sömürü idaresi (manda yönetimi) altına girdi.
1921 | Mavera-i Ürdün Krallığı’nın Kurulması
Mekke Şerifi’nin oğlu Abdullah bin Hüseyin, İngiliz desteğiyle kurulan Mavera-i Ürdün (Transjordan) Emirliği’nin başına geçirilerek kral ilan edildi.
1921 | Irak Krallığı’nın Kurulması
Mekke Şerifi’nin bir diğer oğlu olan Faysal bin Hüseyin, sömürgeci güçlerin bölge tasarrufları neticesinde Irak Krallığı’nın tahtına oturtuldu.
1921 | Fas’ta Abdülkerim el-Hattâbî İsyanı ve Rif Cumhuriyeti
Fas’ın Rif bölgesinde sömürgeci İspanyol ve Fransız güçlerine karşı efsanevi lider Abdülkerim el-Hattâbî komutasında büyük bir direniş başlatıldı ve “Rif Cumhuriyeti” ilan edildi.
1922 | Saltanatın Kaldırılması
Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından alınan kararla Osmanlı Saltanatı resmen lağvedildi ve altı asırlık hanedan idaresi son buldu.
1924 | Hilafetin Kaldırılması
Türkiye Cumhuriyeti’nde meclis kararıyla Hilafet makamı resmen kaldırıldı. Bu gelişme, İslam dünyasının merkezi idari yapısında yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
1924 | Mekke ve Medine’nin Suudilerce Fethi
Kral Abdülaziz, Hicaz bölgesine düzenlediği harekatla Mekke ve Medine’yi ele geçirdi. Bu fetih, Nejd ve Hicaz krallıklarının birleşmesini sağlayarak modern Suudi Arabistan’ın temelini attı.
1925 | İran’da Pehlevi Hanedanı’nın Kurulması
Rıza Han, İran’da yönetime el koyarak Kaçar Hanedanı’na son verdi ve kendisini şah ilan ederek Pehlevi Hanedanı dönemini başlattı.
1926 | Abdülaziz’in Nejd ve Hicaz Kralı Unvanını Alması
Mekke ve Medine’nin kontrolünü tamamen sağlayan Abdülaziz (İbn Suud), resmen Nejd ve Hicaz’ın birleşik kralı unvanını aldı.
1927 | Mısırlı Milliyetçi Lider Sa’d Zağlûl’ün Vefatı
Mısır’ın İngiliz sömürgeciliğine karşı yürüttüğü bağımsızlık mücadelesinin en önemli simgelerinden ve milliyetçi Vafd Partisi’nin kurucusu olan Sa’d Zağlûl vefat etti.
1928 | Türkiye’de Laikliğin Anayasaya Girişi
Türkiye Cumhuriyeti’nde yapılan anayasa değişikliği ile “Devletin dini İslam’dır” ibaresi kaldırılarak devletin seküler (laik) yapısı pekiştirildi.
1928 | İhvan-ı Müslimin (Müslüman Kardeşler) Teşkilatı’nın Kurulması
Mısır’da Hasan el-Banna önderliğinde, modern İslam dünyasının en etkili dinî-siyasi hareketlerinden biri olacak olan İhvan-ı Müslimin (Müslüman Kardeşler) teşkilatı kuruldu.
1932 | Irak’ın Bağımsızlığını Kazanması
Milletler Cemiyeti tarafından alınan karar doğrultusunda, Irak üzerindeki İngiliz manda yönetimi resmen sona erdi ve Irak bağımsız bir devlet statüsü kazandı.
1934 | Suudi Arabistan ile Yemen Arasındaki Savaş
Kral Abdülaziz ile Yemen’in Zeydî İmamı Yahya arasında sınır anlaşmazlıkları nedeniyle patlak veren askerî çatışmalar, bölgede kısa süreli bir savaşa dönüştü.
1934 | Taif Barış Antlaşması’nın İmzalanması
Suudi Arabistan ile Yemen arasındaki savaşı sona erdiren Taif Barış Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayla iki ülke arasında uzun vadeli bir sınır mutabakatı sağlandı.
1934 | Asîr Bölgesinin Suudi Arabistan’a Katılması
Yapılan barış antlaşmaları ve siyasi hamleler neticesinde, stratejik öneme sahip Asîr bölgesi resmen Suudi Arabistan topraklarına dahil edildi.
1935 | İran İsminin Resmîleşmesi
Uluslararası arenada o güne kadar Batılı devletlerce “Persia” (Pers ülkesi) olarak adlandırılan coğrafyanın resmî adı, Şahlığın kararıyla resmen “İran” olarak değiştirildi.
1936 | Filistin’de Siyonist Göçü ve Arap Direnişi
Filistin topraklarına yönelik siyonist Yahudi göçlerinin olağanüstü artış göstermesi, bölgedeki Müslüman Arap nüfus ile göçmenler arasında geniş çaplı çatışmaların ve büyük Filistin ayaklanmasının patlak vermesine neden oldu.
1939 | II. Dünya Savaşının Başlaması
İnsanlık tarihinin en yıkıcı küresel savaşı olan II. Dünya Savaşı başladı. Savaş, Ortadoğu ve Kuzey Afrika’daki dengeleri derinden sarstı.
1941 | İran’ın İşgali ve Rıza Şah’ın Tahttan İndirilmesi
İngiliz ve Sovyet kuvvetleri ortaklaşa İran topraklarını işgal etti. İngiliz yanlısı politikalara zorlanan Rıza Şah tahttan feragat etmek zorunda kaldı ve yerine oğlu Muhammed Rıza Şah geçti.
1943 | Filistin’de Siyonist Terör Faaliyetlerinin Hız Kazanması
Filistin topraklarında bağımsız bir Yahudi devleti kurmak amacıyla örgütlenen radikal Siyonist paramiliter yapılar, sivil Müslüman halka ve İngiliz idaresine karşı kanlı saldırılar başlattı.
1945 | II. Dünya Savaşı’nın Sona Ermesi
Müttefik devletlerin zaferiyle II. Dünya Savaşı bitti. Savaş sonrası oluşan yeni dünya düzeni, Ortadoğu’da sömürgeciliğin zayıflamasına yol açtı.
1946 | Ürdün, Lübnan ve Suriye’nin Bağımsızlığı
İngiltere ve Fransa, Ortadoğu’daki manda yönetimlerini sonlandırmak zorunda kaldı. Ürdün, Lübnan ve Suriye tam bağımsız devletler olarak dünya sahnesine çıktı.
1947 | Pakistan İslam Cumhuriyeti’nin Kurulması
Hindistan alt kıtasındaki Müslüman nüfusun yoğun olduğu bölgeler, Muhammed Ali Cinnah liderliğinde yürütülen mücadele neticesinde bağımsız “Pakistan” devleti olarak Hindistan’dan ayrıldı.
1948 | İsrail Devletinin Kurulması ve İlk Arap-İsrail Savaşı
Filistin topraklarında işgalci İsrail devletinin kuruluşu ilan edildi. Bunun üzerine bölgedeki Arap devletleri ile İsrail arasında ilk büyük savaş patlak verdi; savaş Arap ordularının yenilgisi ve büyük bir göç trajedisiyle (Nekbe) sonuçlandı.
1949 | Hasan el-Banna’nın Suikast Sonucu Şehit Edilmesi
İhvan-ı Müslimin hareketinin kurucu lideri ve mürşidi Hasan el-Banna, Kahire’de uğradığı karanlık bir suikast neticesinde şehit edildi.
1951 | Libya’nın Bağımsızlığını İlan Etmesi
Uzun yıllar süren İtalyan sömürgesi ve İkinci Dünya Savaşı sonrası işgallerin ardından Libya, Kral İdris idaresinde bağımsız bir krallık olarak kuruldu.
1952 | Mısır’da Kral Faruk’un Tahttan İndirilmesi
Mısır’da Cemal Abdünnasır önderliğindeki Hür Subaylar Hareketi askerî bir darbe gerçekleştirerek sömürge destekli Kral Faruk’u tahttan indirdi ve ülkede krallık rejimine son verdi.
1953 | İran’da Musaddık Darbesi ve Şah’ın Dönüşü
Petrolleri millileştiren Başbakan Muhammed Musaddık, CIA destekli askerî bir darbe (Ajax Operasyonu) ile devrildi. Ülkeden kaçan Şah Muhammed Rıza Pehlevi yeniden mutlak güçle tahtına döndü.
1953 | Kral Abdülaziz’in Vefatı
Suudi Arabistan Krallığı’nın kurucusu olan Kral Abdülaziz (İbn Suud) hayatını kaybetti. Yerine oğlu Suud bin Abdülaziz geçti.
1953 | Mescid-i Nebevî’de Büyük Genişletme Çalışmaları
Medine-i Münevvere’de bulunan Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) mescidini büyütmek ve ihya etmek amacıyla modern dönemin ilk büyük genişletme projesinin temel taşı koyuldu.
1956 | Fas’ın Bağımsızlığını Kazanması
Fransız sömürge yönetimine karşı yürütülen siyasi ve silahlı direnişler meyvesini verdi; Fas Krallığı tam bağımsızlığına kavuştu.
1956 | Tunus’un Bağımsızlığını Kazanması
Kuzey Afrika’nın stratejik ülkelerinden Tunus, Fransa’ya karşı yürüttüğü bağımsızlık mücadelesini kazanarak egemen bir devlet oldu.
1957 | Tunus’ta Cumhuriyetin İlanı ve Habib Burgiba Dönemi
Tunus’ta Osmanlı kökenli Beylik rejimine (Hüseynî Hanedanı) son verilerek cumhuriyet ilan edildi. Ülkenin ilk başkanı laik politikalarıyla bilinen Habib Burgiba oldu.
1957 | Mekke-i Mükerreme’de Harem-i Şerif’in Genişletilmesi
Hac ve umre ibadetini gerçekleştiren Müslümanların sayısındaki artış sebebiyle, Kabe’yi çevreleyen Harem-i Şerif’te cumhuriyet ve krallık dönemlerinin en kapsamlı genişletme hamlesi başlatıldı.
1962 | Cezayir’in Bağımsızlık Savaşı ve Zaferi
Fransa’ya karşı 1,5 milyondan fazla şehit verilerek yürütülen destansı bağımsızlık mücadelesinin ardından Cezayir, sömürge boyunduruğundan tamamen kurtularak bağımsız oldu.
1962 | Yemen’de Zeydî İmamlığının Sonu ve İç Savaş
Yemen’in Zeydî İmamı Ahmed vefat etti. Yerine geçen oğlu İmam Mansur, milliyetçi subayların darbesiyle devrildi; ülkede cumhuriyetçiler ile kraliyetçiler arasında yıllarca sürecek kanlı bir iç savaş başladı.
1965 | Malcolm X’in Suikast Sonucu Şehit Edilmesi
Amerika’daki siyah Müslümanların hak arayışının simge isimlerinden, “El-Hacc Mâlik eş-Şahbâz” adını alarak sünni İslam çizgisine yönelen Malcolm X, New York’ta konuşma yaptığı esnada uğradığı suikastla şehit edildi.
1968 | Mescid-i Haram Genişletme Projesinin Tamamlanması
Mekke-i Mükerreme’de yıllardır titizlikle yürütülen Harem-i Şerif’i ihya ve büyütme projesi resmen nihayete erdirildi.
1969 | Libya’da Muammer Kaddafi Darbesi
Kral İdris, Albay Muammer Kaddafi liderliğindeki milliyetçi subayların yaptığı askerî darbe ile koltuğundan indirildi. Libya’da Sosyalist Halk Cemahiriyesi dönemi başladı.
1973 | Afganistan’da Krallık Rejiminin Devrilmesi
Afganistan Kralı Zahir Şah, ülkede gerçekleştirilen kansız bir darbe neticesinde tahttan indirildi ve Afganistan’da yüzyıllık krallık dönemi kapanarak cumhuriyet ilan edildi.
1975 | Elijah Muhammed’in Ölümü ve Nation of Islam’da Değişim
Amerika’daki sapkın “Nation of Islam” (İslam Milleti) hareketinin lideri Elijah Muhammed öldü.
1975 | Amerikan Müslüman Misyonu ve Ehl-i Sünnet’e Geçiş
Elijah Muhammed’in yerine geçen oğlu İmam dinî anlayışı kökten değiştirerek hareketi Ehl-i Sünnet çizgisine (İslam Ortodoksisi) taşıdı ve yapının adını “Amerikan Müslüman Misyonu” olarak güncelledi.
1978 | Lübnanlı Şii Lider Musa es-Sadr’ın Sırra Kadem Basması
Lübnan’daki Şii topluluğun lideri olan ve Emel hareketinin temellerini atan İmam Musa es-Sadr, Libya’ya gerçekleştirdiği resmî bir ziyaret esnasında şüpheli bir şekilde ortadan kayboldu (suikasta uğradığı düşünülmektedir).
1979 | İran İslam Devrimi ve Pehlevi Hanedanı’nın Sonu (15 Ocak)
Ayetullah Humeyni önderliğinde yürütülen geniş çaplı halk ayaklanması neticesinde Şah Muhammed Rıza Pehlevi ülkeyi terk etmek zorunda kaldı; böylece İran’da 2500 yıllık monarşi dönemi resmen kapandı.
1979 | Kabe Baskını Operasyonu (21 Kasım / 1 Muharrem 1400)
- hicri yüzyılın ilk gününde, Cüheyman el-Uteybi liderliğindeki radikal bir grup, içlerinden birini “Mehdi” ilan ederek Mescid-i Haram’ı silah zoruyla işgal etti. Suudi ordusunun iki hafta süren operasyonu neticesinde baskın bastırıldı, sağ ele geçirilen isyancılar idam edildi.
1980 | İran-Irak Savaşının Başlaması
Ortadoğu modern tarihinin en kanlı sayfalarından biri açıldı; Saddam Hüseyin idaresindeki Irak, devrim sonrası istikrarsızlık yaşayan İran’a saldırarak 8 yıl sürecek yıkıcı savaşı başlattı.
1989 | İran-Irak Savaşının Ağır Kayıplarla Sonuçlanması
Yüz binlerce Müslüman’ın hayatını kaybettiği, iki ülkenin de ekonomisini çökerten İran-Irak Savaşı, tarafların birbirine üstünlük sağlayamamasıyla ve ağır kayıplarla resmen nihayete erdi.
1990 | Irak’ın Kuveyt’i İşgali ve Körfez Savaşı (1991)
Baas lideri Saddam Hüseyin komutasındaki Irak ordusu Kuveyt’i askerî olarak ilhak etti. Bu işgal, 1991 yılında Amerika Birleşik Devletleri öncülüğündeki uluslararası koalisyon güçlerinin müdahalesiyle (Körfez Savaşı) zorla geri püskürtüldü.
AKADEMİK KAYNAKÇA
- Armaoğlu, Fahir. 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914-1995). Ankara: Kronik Kitap, 2018.
- Cleveland, William L. & Bunton, Martin. Modern Ortadoğu Tarihi. çev. Mehmet Harmancı. İstanbul: Agora Kitaplığı, 2014.
- Hasan-ul-Masud. Islamic History Timeline: From Prophet Muhammad to Modern Era. New York: Oxford University Press, 1998.
- Hourani, Albert. Arap Halkları Tarihi. çev. Yavuz Alogan. İstanbul: İletişim Yayınları, 1997.
- Karpat, Kemal H. İslam’ın Siyasallaşması: Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Kimlik ve Cemaat Bağlarının Yeniden Yapılandırılması. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2004.
- Lewis, Bernard. Modern Ortadoğu: Hristiyanlığın Başlangıcından Günümüze Bölgenin 2000 Yıllık Tarihi. çev. Arkın Gelişin. İstanbul: Kronik Kitap, 2022.
- Lapidus, Ira M. İslam Toplumları Tarihi – Cilt 2: 19. Yüzyıldan 20. Yüzyıla. çev. Yasin Aktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
- Sırma, İhsan Süreyya. Kronolojik İslam Tarihi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA). “Hicaz”, “Suudi Arabistan”, “İhvan-ı Müslimin”, “İran İslam Devrimi” maddeleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, ilgili yıllar.
- Web Kaynağı: “Islamic History Timeline – 20th Century (1900-1992)”, Alim.org Online Islamic History and Resource Library, Erişim Tarihi: 2026.
Kaynak: islamvetarih.com
