İslam düşünce ve fıkıh tarihinde, kelâm ilminin meşruiyeti tartışılırken muhafazakâr ve Selefî çevrelerin en çok sığındığı argümanlardan biri, dört büyük mezhep imamının bu ilme yönelik sert eleştirileridir. Özellikle İmam Ebû Hanîfe ve İmam Şâfiî’den nakledilen bazı rivayetler, ilk bakışta bu müçtehitlerin kelâmı mutlak olarak yasakladığı, kelâm ehlini ise dinden sapmış kimseler olarak gördüğü izlenimini doğurmaktadır.
Ancak bu sözlerin lafzına bakarak toptancı bir hükme varmak, İslam fıkıh usulünün ve tarih metodolojisinin ruhuna tamamen aykırıdır. Sözlerin ne zaman, hangi şartlar altında ve kimlere karşı söylendiğini, yani tarihi bağlamını incelemek, bu iki büyük imamın kelâmî meselelere bakışındaki fıkhi ölçüyü doğru anlamamızı sağlayacaktır. Siteniz islamvetarih.com okuyucuları için bu makalede, iki imamın kelâm aleyhindeki meşhur nakillerinin şer’i arka planını analiz edeceğiz.
1. İmam Ebû Hanîfe’nin Kelâm ile Münasebeti ve “Fıkh-ı Ekber”
Hanefi mezhebinin kurucusu İmam-ı Azam Ebû Hanîfe, fıkıh usulünü sistemleştirmeden önce gençlik yıllarında kelâm ve itikad tartışmalarıyla çok yoğun bir şekilde ilgilenmiştir. Dönemin kelâm merkezi olan Basra’ya yirmiden fazla giderek sapkın fırkaların (Mûtezile, Cehmiyye, Hâriciyye) temsilcileriyle çetin münazaralar yapmıştır.
- Kelâmı Bırakma Rivayeti: Oğlu Hammad’dan nakledilen bir rivayete göre Ebû Hanîfe, daha sonra talebelerini kelâm tartışmalarından menetmiştir. Talebeleri, “Siz zamanında bu tartışmaları yapıyordunuz, bizi neden menediyorsunuz?” diye sorunca şu muazzam fıkhi cevabı vermiştir: “Biz münazara ederken, arkadaşımızın ayağının kayıp küfre düşmesinden korkarak başımızda kuş varmış gibi (büyük bir edep ve titizlikle) tartışırdık. Siz ise tartışırken arkadaşınızın kâfir olmasını (ayağının kaymasını) isteyerek tartışıyorsunuz. Kim arkadaşının tekfir edilmesini isteyerek tartışırsa, o kişi arkadaşından önce küfre düşmüş olur.”
- Fıkh-ı Ekber ve Akîde Kitapları: Ebû Hanîfe, kelâm metodunu tamamen reddetmemiş; aksine inanç esaslarını savunan el-Fıkhü’l-Ekber, el-Âlim ve’l-müteallim ve er-Risâle gibi kelâm tarihinin ilk nüvelerini oluşturan eserleri bizzat yazdırmıştır. Buradan anlıyoruz ki Ebû Hanîfe’nin yasakladığı şey kelâmın kendisi değil; ümmeti bölmeye çalışan, edepten uzak ve tekfirci bir dille yapılan kelâmî tartışmalardır.
2. İmam Şâfiî’nin Kelâm Eleştirileri ve Tarihi Çerçevesi
İmam Şâfiî’den nakledilen kelâm aleyhindeki sözler ise çok daha sert ve keskindir. Onun, “Kelâm ehli hakkındaki hükmüm, onlara palmiyelerin dallarıyla vurulması ve kabileler arasında gezdirilmesidir” sözü, Selefî müelliflerin en çok zikrettiği metinlerden biridir.
- Mihne Dönemi ve Mûtezile Tehdidi: İmam Şâfiî’nin yaşadığı dönem, rasyonel akılcılığı merkeze alan ve Kur’an’ın mahluk (yaratılmış) olduğunu iddia eden Mûtezile ekolünün devlet desteğini arkasına almaya başladığı bir döneme denk gelir. Mûtezile, kelâmî yöntemleri kullanarak Ehl-i Sünnet alimlerini baskı altına alıyor, felsefi teorilerle ayet ve hadislerin zahirini tahrif ediyordu.
- Yasaklanan Kelâmın Niteliği: Büyük Şâfiî fakihi ve hadis alimi İmam Beyhakî, İmam Şâfiî’nin bu sözlerini şerh ederken net bir fıkhi kural koymuştur: İmam Şâfiî’nin kötülediği ve yasakladığı kelâm; nassları hiçe sayan, Yunan felsefesini körü körüne taklit eden ve ümmet içinde fitne çıkaran Mûtezile ve Cehmiyye kelâmıdır. Yoksa ayet ve hadisleri bidatçıların saldırılarına karşı akli delillerle savunan Ehl-i Sünnet akîdesi (yani sonradan kurumsallaşacak olan Eş’arîlik ve Mâtürîdîlik) bu yasağın dışındadır. Bizzat İmam Şâfiî’nin de gerektiğinde Mûtezili kelâmcılarla münazara ederek onları susturduğu tarihi bir gerçektir.
3. Mezhep İmamlarının Ortak Hassasiyeti: “Sedd-i Zerâi”
Her iki imamın da kelâmî tartışmalara mesafeli durmasının arkasındaki fıkhi ilke sedd-i zerâi (kötülüğe giden yolları kapamak) ve avam Müslümanların inancını koruma arzusudur.
Kelâm ilmi, doğası gereği şüpheleri, itirazları ve felsefi argümanları masaya yatırır. Temel dini eğitimini almamış, zihni bu tür karmaşık felsefi kodları çözmeye uygun olmayan avam tabakasından insanların bu tartışmalara şahit olması, onların kalplerinde giderilmesi zor şüpheler (vesveseler) doğurabilirdi. İmamlar, dinin saf inanç esaslarının felsefi kavgalarla zedelenmesini engellemek için, kelâmı sadece yetkin alimlerin ilgilenmesi gereken tehlikeli bir ilaç gibi görmüşler ve genel kitleye yasaklamışlardır.
Sonuç
Web sitemiz islamvetarih.com okuyucularının ve araştırmacılarının bilmesi gerekir ki; İmam Ebû Hanîfe ve İmam Şâfiî kelâm ilmini mutlak ve toptancı bir mantıkla yasaklamamışlardır. Onların karşı durduğu şey; vahyi aklın esiri kılan, Müslümanları kolayca tekfir eden ve ümmetin saf inancını felsefi çıkmazlara sürükleyen sapkın kelâm metotlarıdır. Ayet ve hadislerin muhafızlığını yapan, İslam’ı dış saldırılara karşı rasyonel zeminde savunan Ehl-i Sünnet kelâmı ise bu büyük imamların açtığı selamet yolunun (Fıkh-ı Ekber’in) asırlar içindeki tabii bir devamıdır.
Kaynakça
- Ebû Hanîfe, el-Fıkhü’l-Ekber, (Aliyyü’l-Kārî Şerhi), İstanbul.
- Beyhakî, Ebû Bekir, Menâkıbü’ş-Şâfiî, Kelâmın Zemmi Bölümü, Kahire.
- İbn Ebü’l-İz el-Hanevî, Şerhu’l-Akîdeti’t-Tahâviyye, Mezhep İmamlarının Kelâm Görüşleri.
- Gazzâlî, Ebû Hâmid, el-Munkızü mine’d-Dalâl, Kelâm İlminin Değeri ve Sınırları.
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İslam Ansiklopedisi, “Ebû Hanîfe” ve “Şâfiî” Maddeleri.
KAYNAK: islamvetarih.com
