1803 | Suud Emiri Abdülaziz b. Muhammed’in Suikasta Uğraması
Birinci Suud Devleti’nin lideri Emir Abdülaziz bin Muhammed, Şii bir suikastçı tarafından Dir’iye’de namaz kıldığı esnada katledildi. Aynı yıl Afganistan’da Şah Şüca, Durranî tahtına oturarak hükümdarlığını ilan etti.
1804 | Sudan’da Sokoto Halifeliği’nin Kurulması
Garp Afrika coğrafyasında (Merkezi Sudan/Nijerya) Osman Dan Fodio, yürüttüğü ıslah ve cihat hareketinin neticesinde büyük bir idari başarı elde ederek Sokoto İslam Devleti’ni (Sokoto Halifeliği) resmen kurdu.
1805 | Suudilerin Medine’yi Ele Geçirmesi ve Kavalalı’nın Mısır Valiliği
Suudi kuvvetleri, bölgedeki Osmanlı-Türk garnizonunu mağlup ederek Medine-i Münevvere’nin kontrolünü ele geçirdi. Aynı yıl Kahire’de Kavalalı Mehmed Ali Paşa, ulemanın ve halkın desteğiyle Babıali tarafından Mısır Valisi (Hıdiv) olarak atandı. Hindistan’da ise sömürge karşıtı dinî-sosyal karakterdeki Feraizî Hareketi Bengal’de Hacı Şeriatullah tarafından başlatıldı.
1806 | Hive Hanlığı’nın Muhammed Rahim Han Dönemiyle Yükselişi
Orta Asya’nın köklü Türk-İslam devletlerinden Hive Hanlığı, Muhammed Rahim Han’ın yönetimi devralmasıyla bölgede yeniden güçlü bir siyasi ve askeri odak noktası haline geldi.
1807 | Derkāvî Tarikatı’nın Osmanlı Muhalefeti ve Tunus-Cezayir Ayrışması
Kuzey Afrika’da yaygın olan Derkāvî dervişleri, bölgedeki Osmanlı idaresine karşı siyasi ve askeri bir ayaklanma başlattı. Aynı dönemde Tunus Beyliği, Cezayir Dayılığı üzerindeki metbuiyet (üstünlük) iddialarını tamamen reddederek bağımsız hareket etmeye başladı.
1811 | Babîlik Hareketinin Doğuşu ve Endonezya’nın İngilizlerce İşgali
İran coğrafyasında saptırıcı bir akım olarak ortaya çıkan Babîlik hareketinin kurucusu Ali Muhammed Bab dünyaya geldi. Aynı yıl Güneydoğu Asya’da İngiliz kuvvetleri, Hollanda sömürgesi altındaki Endonezya topraklarını işgal ederek kontrolü ele geçirdi.
1812 | Medine’nin Kavalalı Güçlerinin Eline Geçmesi
Mescid-i Nebevî ve çevresi, Osmanlı Sultanı II. Mahmud’un talimatıyla harekete geçen Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın oğlu Tosun Paşa komutasındaki Mısır ordusu tarafından Suudilerden geri alındı.
1813 | Mekke ve Taif’in Suudilerden Geri Alınması
Kavalalı Mehmed Ali Paşa komutasındaki askeri birlikler Mekke-i Mükerreme ve Taif’i ele geçirerek Suudi kuvvetlerini Hicaz bölgesinden tamamen uzaklaştırdı; mukaddes topraklar yeniden Osmanlı idaresine bağlandı.
1814 | Kaçar Hanedanı ile İngiltere Arasında “Kat’î Antlaşma”
İran’da hüküm süren Kaçar Hanedanı, Rus yayılmacılığına karşı İngilizlerle askeri ve siyasi ittifak içeren ve tarihe “Definitive Treaty” (Kat’î Antlaşma) olarak geçen sömürge zeminli bir anlaşma imzaladı. Aynı yıl Tunus Beyi Osman Bey, kuzeni Mahmud tarafından uğradığı suikastla öldürüldü.
1816 | Endonezya’nın Yeniden Hollanda Sömürgesine Bırakılması
İngiliz kuvvetleri Güneydoğu Asya’daki dengeler gereği Endonezya topraklarından çekildi ve adalar topluluğunu yeniden sömürgeci Hollanda idaresine (Hollanda Doğu Hint Adaları) teslim etti.
1822 | Fas Sultanı Mevlay Süleyman’ın Vefatı
Kuzey Afrika’da istikrarlı bir yönetim sergileyen Fas Alevî Hanedanı sultanlarından Mevlay Süleyman vefat etti; yerine yeğeni Mevlay Abdurrahman geçti.
1827 | Malaya Yarımadası’nın İngiliz Nüfuzuna Girmesi
1824 yılında imzalanan Anglo-Dutch (İngiliz-Hollanda) sömürge antlaşması doğrultusunda Malaya (Malezya) toprakları resmen İngiliz İmparatorluğu’nun koruma ve sömürü alanı haline geldi.
1828 | 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nın Patlak Vermesi
Çarlık Rusyası, Yunan isyanı ve Navarin Baskını sonrası zayıflayan Osmanlı Devleti’ne karşı resmen savaş ilan etti; Rus orduları hem Balkanlar’dan hem de Kafkaslar’dan taarruza geçti.
1829 | Edirne Antlaşması’nın İmzalanması
Ağır askeri kayıpların ardından Osmanlı Devleti ile Rusya arasında Edirne Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayla Yunanistan bağımsız oldu, Sırbistan’a özerklik verildi ve Rusya Kafkasya’da stratejik mevkiler kazandı.
1830 | Fransa’nın Cezayir’i İşgali ve 313 Yıllık Türk İdaresinin Sonu
Fransız donanması sömürge amaçlı olarak Algiers (Cezayir) kıyılarına asker çıkardı ve şehri işgal etti. Bu gelişmeyle birlikte bölgedeki 313 yıllık Osmanlı-Türk egemenliği resmen nihayete erdi.
1831 | Balakot Savaşı ve Seyyid Ahmed Birelvî’nin Şehadeti
Hindistan’da İngiliz sömürgeciliğine ve Sih baskısına karşı büyük bir cihat hareketi yürüten Seyyid Ahmed Birelvî ve dava arkadaşı Şah İsmail, Balakot bölgesinde Sih ordusuyla girdikleri çetin savaşta şehit düştüler.
1832 | Konya Muharebesi ve Kavalalı’nın Osmanlı Ordusunu Mağlup Etmesi
Osmanlı Devleti ile isyancı valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın ordusu arasında Konya’da gerçekleşen büyük muharebeyi Mısır kuvvetleri kazandı; İstanbul yolu Mısır ordusuna açıldı. Aynı yıl Umman Sultanı Seyyid Said, devletin başkentini Doğu Afrika’daki Zengibar (Zanzibar) adasına taşıdı.
1834 | Emir Abdülkadir’in Fransızlar Tarafından Tanınması
Cezayir’de Fransız işgaline karşı destansı bir direniş başlatan Emir Abdülkadir, askeri başarılarının ardından Fransız hükümetiyle imzaladığı Desmichels Antlaşması ile Batı Cezayir’in meşru hükümdarı olarak tanındı.
1839 | Nizip Muharebesi ve Osmanlı’nın Yenilgisi
Osmanlı ordusu ile Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın kuvvetleri arasında Antep yakınlarında gerçekleşen Nizip Muharebesi, Osmanlı Devleti’nin ağır yenilgisiyle sonuçlandı. Aynı yıl İngiliz sömürge güçleri, deniz rotası güvenliği için stratejik öneme sahip Aden’i (Yemen) işgal etti.
1840 | Londra Antlaşması ve Mısır Sorununun Çözümü
Avrupa devletlerinin (Dörtlü İttifak) müdahalesiyle imzalanan Londra Antlaşması doğrultusunda Mısır, Suriye topraklarını Osmanlı Devleti’ne geri vermek ve geri çekilmek zorunda bırakıldı.
1841 | Nijer Sınırında Adamawa Emirliği’nin Kurulması
Sokoto Halifeliği’nin bir parçası olarak Modibbo Adama tarafından bugün Nijerya ve Kamerun sınırında yer alan Adamawa Emirliği resmen kurularak teşkilatlandırıldı.
1842 | Emir Abdülkadir’in Fas’a Çekilmesi ve Afganistan’da Durranî Sonu
Fransızların yoğun askeri baskısı sonucu Cezayir’deki topraklarını kaybeden Emir Abdülkadir, Fas topraklarına sığınmak zorunda kaldı. Afganistan’da ise Şah Şüca’nın suikasta uğramasıyla sömürge destekli Durranî hanedan idaresi son buldu.
1847 | Emir Abdülkadir’in Teslim Olması ve Fransa’nın Ahdi Bozması
Cezayir direnişinin efsanevi lideri Emir Abdülkadir, bir Müslüman ülkeye güvenli geçiş şartıyla Fransızlara teslim oldu; ancak Fransa ahdini bozarak onu esir alıp Fransa’ya götürdü.
1849 | Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın Vefatı
Modern Mısır’ın kurucusu olarak kabul edilen ve Osmanlı Devleti’ni uzun süre meşgul eden meşhur vali Kavalalı Mehmed Ali Paşa hayatını kaybetti.
1850 | Babîlik Lideri Ali Muhammed’in İdamı ve Kurretülayn’ın Katli
İran’da sapkın fikirleri yayması sebebiyle devlet düzenini bozan Babîlik hareketinin kurucusu Ali Muhammed Bab, Kaçar hükümeti tarafından Tebriz’de kurşuna dizildi. Akımın ateşli savunucularından şaire Kurretülayn Tahire de aynı süreçte katledildi.
1852 | Emir Abdülkadir’in Serbest Bırakılması ve Bursa Dönemi
Fransa İmparatoru III. Napolyon tarafından serbest bırakılan Emir Abdülkadir, Osmanlı Devleti’ne sığınarak önce Bursa’ya yerleşti, ardından Şam’a geçti.
1855 | Hive Hanlığı topraklarının Rusya Tarafından İlhaka Başlanması
Orta Asya’ya yönelik istila hareketlerini sıklaştıran Çarlık Rusyası orduları, Hive Hanlığı topraklarının bir kısmını ele geçirerek Rusya sınırlarına dahil etme sürecini başlattı.
1857 | Babür İmparatorluğu’nun Yıkılışı ve Hindistan’da 1000 Yıllık İslam Hükmünün Sonu
İngiliz sömürge güçleri Delhi’yi işgal ederek 332 yıllık Türk-İslam devleti Babürlü sülalesini tamamen ortadan kaldırdı. Son hükümdar Bahadır Şah Zafar, Burma’ya (Rangun) sürgün edildi. Bu olay, Hindistan alt kıtasındaki yaklaşık 1000 yıllık kesintisiz Müslüman hakimiyetinin resmen sonu oldu.
1859 | Şeyh Şamil’in Esir Düşmesi ve Dağıstan’ın Rus İlhaki
Kafkasya kartalı olarak bilinen Şeyh Şamil, Dağıstan Gunib’de Rus ordularına karşı yürüttüğü destansı direnişin ardından askeri imkansızlıklar sebebiyle silah bırakmak zorunda kaldı; Dağıstan resmen Rus eyaleti oldu.
1860 | Fas’ın İspanya Karşısında Ağır Yenilgisi
Fas Sultanı Mevlay Muhammed komutasındaki ordular, Tetuan Muharebesi’nde İspanyol sömürge ordusuna karşı mağlup oldu ve ağır tazminatlar içeren anlaşmaları kabul etti.
1861 | Sultan Abdülmecid’in Vefatı ve Sultan Abdülaziz’in Tahta Çıkışı
Osmanlı Devleti’nde Tanzimat fermanını ilan eden Sultan Abdülmecid vefat etti; yerine İslam birliği (İttihad-ı İslam) politikalarıyla öne çıkacak olan kardeşi Sultan Abdülaziz Han tahta çıktı.
1862 | Hindistan’da Feraizî Hareketi Lideri Dadu Miyan’ın Vefatı
Bengal’deki sömürge karşıtı Müslüman köylülerin hamisi olan Feraizî hareketinin ikinci büyük lideri Muhsinüddin Ahmed (Dadu Miyan) vefat etti; liderin ölümüyle hareket siyasi gücünü kaybetti.
1865 | Hokand Hanlığı’nın Rusya Tarafından Ortadan Kaldırılması
Türkistan coğrafyasındaki hanlıkları tek tek yutan Çarlık Rusyası, Hokand Hanlığı topraklarını işgal ederek bu Türk devletinin siyasi varlığına resmen son verdi.
1869 | Cemaleddin Efgandî’nin Afganistan’dan Sürgün Edilmesi
Siyasi fikirleri ve İttihad-ı İslam düşünceleriyle tanınan Cemaleddin Efgandî, Afganistan’daki iç karışıklıklar sonrası ülkeden sürgün edilerek Mısır’a doğru yola çıktı.
1871 | Tunus’un Osmanlı Metbuiyetini Yeniden Teyit Etmesi
Yayınlanan bir Osmanlı fermanı (Ferman-ı Hümayun) ile Tunus Beyliği’nin iç işlerinde serbest, dış işlerinde ise tamamen Osmanlı hilafet makamına bağlı bir eyalet olduğu resmen teyit ve ilan edildi.
1876 | İngiltere’nin Süveyş Kanalı Hisselerini Alarak Mısır’a Yerleşmesi
Mısır Hıdivi İsmail Paşa’nın borçları sebebiyle Süveyş Kanalı’ndaki hisselerini İngiltere’ye satması, sömürgeci İngiliz idaresinin Mısır’ın finansal ve siyasi işlerine doğrudan müdahil olmasına kapı araladı.
1878 | Kıbrıs’ın İngiltere’ye Devri ve Edirne’nin Ruslarca İşgali
93 Harbi’nin ağır şartları altında Osmanlı Devleti, İngilizlerin diplomatik desteğini alabilmek amacıyla Kıbrıs adasının idaresini geçici olarak İngiltere’ye devretti. Aynı süreçte Edirne, Rus ordularının işgaline uğradı.
1879 | Berlin Antlaşması ve Efgandî’nin Mısır’dan Sürgün Edilmesi
93 Harbi sonrasında imzalanan Berlin Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Avrupa’daki (Balkanlar) topraklarının neredeyse beşte dördünü kaybederek ağır bir yara aldı. Aynı yıl Cemaleddin Efgandî, sömürge karşıtı faaliyetleri nedeniyle İngiliz baskısıyla Mısır’dan da sürgün edildi.
1881 | Fransa’nın Tunus’u İşgali ve Bardo Antlaşması
Fransız orduları Tunus topraklarını istila etti. Çaresiz kalan Tunus Beyi Muhammed el-Sadık, imzaladığı Bardo Antlaşması ile Fransa’nın üstünlüğünü ve himayesini kabul etmek zorunda kaldı. Aynı yıl Sudan’ın kuzeyinde Muhammed Ahmed el-Mehdi, kendisini “Beklenen Mehdi” ilan ederek sömürge karşıtı büyük Mehdi İsyanı’nı başlattı.
1882 | Mısır’ın İngiliz Ordusu Tarafından Resmen İşgali
Süveyş Kanalı’nın kontrolünü tamamen ele geçirmek isteyen İngiliz İmparatorluğu, İskenderiye’yi bombalayarak Mısır topraklarını fiilen askeri işgali altına aldı.
1883 | Cezayirli Mücahit Emir Abdülkadir’in Şam’da Vefatı
Ömrünü Fransız sömürgeciliğine karşı cihatla geçiren, esaret sonrası yerleştiği Şam’da gayrimüslimlerin hayatını koruyarak örnek bir İslam ahlakı sergileyen Emir Abdülkadir es-Cezayirî vefat etti.
1885 | Sudan’da Mehdi Devleti’nin Kurulması ve Hartum’un Düşüşü
Muhammed Ahmed el-Mehdi önderliğindeki güçler, İngiliz-Mısır garnizonunu imha ederek Hartum’u ele geçirdi ve bağımsız Sudan Mehdi Devleti’ni kurdu. Ancak bu zaferden beş ay sonra Mehdi Sudânî şüpheli bir hastalıktan ötürü vefat etti.
1890 | Batı Afrika’da Bambara Bambara (Tukulor) İslam Devleti’nin Sonu
Fransız sömürgeci orduları, Garp Afrika’da Segou merkezli olarak hüküm süren ve sömürgecilere karşı direnen Tukulor (Bambara) Müslüman devletinin siyasi varlığına son verdi.
1895 | Vahan Koridoru Anlaşması ve Kadiyanîliğin Ortaya Çıkışı
Afganistan, Rusya ve İngiliz Hindistanı arasında yapılan sınır ayarlamaları neticesinde Çin sınırına dokunan stratejik Vahan Koridoru’nu elde etti. Aynı yıl Hindistan’ın Pencap bölgesinde Mirza Gulam Ahmed Kadiyanî, saptırıcı fikirlerle peygamberlik iddialarını resmen ortaya attı.
1897 | Bagirmi Sultanlığı’nın Fransızlarca İşgali
Bugünkü Çad gölü havzasında yer alan köklü Müslüman Bagirmi Sultanlığı toprakları, Fransız sömürge birlikleri tarafından tamamen işgal edilerek sömürge idaresine bağlandı.
1899 | Sudan Mehdi Devleti’nin Yıkılışı ve İngiliz-Mısır İdaresi
İngiliz ve Mısır ortak ordusu, Ümmü Dervişat Muharebesi’nde Mehdi ordusunu ağır bir yenilgiye uğratarak Sudan Mehdi Devleti’ni tamamen yıktı; Sudan yeniden sömürge yönetimine girdi.
AKADEMİK KAYNAKÇA
- Armaoğlu, Fahir. 19. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1789-1914). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997.
- Cleveland, William L. Modern Ortadoğu Tarihi. çev. Mehmet Harmancı. İstanbul: Agora Kitaplığı, 2014.
- Kavalalı Mehmed Ali Paşa, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul 2002, c. 25, ss. 26-32.
- Emir Abdülkadir, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul 1995, c. 11, ss. 177-180.
- Lapidus, Ira M. İslam Toplumları Tarihi – Cilt 2: 19. Yüzyıldan 20. Yüzyıla. çev. Yasin Aktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
- Sırma, İhsan Süreyya. Osmanlı Devleti’nin Yıkılış Dönemi ve İslam Birliği Politikası. İstanbul: Beyan Yayınları, 1994.
- Şeyh Şamil, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul 2010, c. 39, ss. 64-68.
- Web Kaynağı: “Islamic History Timeline – 19th Century (1800-1899)”, Alim.org Online Islamic History and Resource Library, Erişim Tarihi: 2026.
Kaynak: islamvetarih.com
