El-Bîrûnî ve Jeodezi Bilmi: Dünyanın Çapı ve Kıta Keşif Teorileri

Newton, Galileo ve Kopernik’ten asırlar önce dünyanın hem kendi ekseninde hem de güneşin etrafında döndüğünü savunan Bîrûnî; trigonometry kullanarak dünyanın yarıçapını milimetrik hesaplayan jeodezi (yer ölçüm) biliminin dünyadaki kurucusudur.

YAŞADIĞI DÖNEM VE ŞEHİR

• Hicrî / Miladî Asır: H. 4. Yüzyıl sonu – 5. Yüzyıl başı / M. 10. Yüzyıl – 11. Yüzyıl.
• Faaliyet Gösterdiği Bölge: Harezm (Doğum yeri) ve Gazne (Sultan Gazneli Mahmud’un sarayı).
• Doğum / Ölüm Tarihi: H. 362 – 440 / M. 973 – 1048.

DÜNYA BİLİM TARİHİNE KAZANDIRDIĞI İLKLER VE BULUŞLAR

• Dünyanın Yarıçapının Ölçülmesi (Bîrûnî Kuralı): Bugün Pakistan sınırlarında olan Nendene Kalesi’nde, sadece tek bir dağın yüksekliğini ve ufuk açısını sinüs/kosonüs trigonometrisiyle oranlayarak dünyanın yarıçapını 6333,8 km olarak hesaplamıştır. Bu rakam modern uydu ölçümlerine (6371 km) sadece %1’lik bir yanılma payıyla neredeyse birebir eşittir.
• Amerika Kıtasının Varlığını Öngörmek: Dünyanın kara ve su dağılımını, boylam derecelerini matematiksel olarak hesaplayarak, Atlantik ve Pasifik okyanuslarının arasında henüz keşfedilmemiş (Avrupa’nın bilmediği) büyük bir kara parçasının (Amerika Kıtası) bulunması gerektiğini Kristof Kolomb’dan 450 yıl önce bilimsel olarak ispat etmiştir.
• Özgül Ağırlık Ölçümleri: Değerli taşların ve madenlerin özgül ağırlıklarını (saf olup olmadıklarını) ölçmek için dünyadaki ilk “Piknometre” benzeri konik kabı ve hidrostatik teraziyi tasarlamıştır.

BAŞYAPITI VE KİTAP TARİHİ

• el-Kānûnü’l-Mes‘ûdî: Gazneli Sultan Mesud’a ithaf edilen bu eser, orta çağ dünya astronomi, matematik ve coğrafya tarihinin en kapsamlı ve en modern matematiksel anayasası kabul edilir.

AKADEMİK KAYNAKÇA

• Sayılı, Aydın (1973). “Bîrûnî ve Jeodezi”, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kutluer, İlhan (1992). “Bîrûnî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 6, ss. 206-213.

KAYNAK: islamvetarih.com