İSLAM TARİHİNİN İLK BAŞKADISI VE HANEFİ FIKHININ REİSİ: İMAM EBÛ YUSUF (R.A.)
İslam hukuk (fıkıh) tarihinde, İmam-ı Azam Ebû Hanîfe’nin kurduğu akli ve sistematik hukuk ekolünü devlet mekanizmasına taşıyan, onu kurumsallaştırarak asırlarca sürecek cihan devletlerinin resmi hukuku haline getiren en meşhur fıkıh dâhisî İmam Ebû Yusuf’tur. Hicretin 113. yılında Kûfe’de dünyaya gelen ve asıl adı Yâkub bin İbrâhîm (v. 182/798) olan bu devasa şahsiyet, İslam dünyasında ilk kez “Kâdı’l-Kudât” (Başkadı/Adalet Bakanı) unvanını alan kişidir. O, muazzam zekası, hadis ile fıkhı birleştiren dehası ve yoksulluktan zirveye uzanan azmiyle Hanefi mezhebinin amiral gemisi olmuştur.
Yoksulluktan İmam-ı Azam’ın Tahtına Uzanan İhlas
Ebû Yusuf, Kûfe’nin en fakir ailelerinden birinin çocuğuydu. Küçük yaşta babasını kaybetmiş, annesi geçimlerini sağlamak için onu bir terzinin yanına çırak olarak vermişti. Ancak onun kalbi ilim aşkıyla yanıyordu. Her fırsatta terzi dükkanından kaçıp İmam-ı Azam Ebû Hanîfe’nin meclisine giderdi. Durumu fark eden annesi bir gün meclisi basıp Ebû Hanîfe’ye, “Ey imam! Benim bu oğlum yetimdir, ekmek parası kazanması gerekir, onun aklını çelme” diyerek çıkışmıştır. İmam-ı Azam, bu fakir ama dâhi çocuğun gözlerindeki nuru görerek annesine, “Sen ona dokunma; o burada öyle bir ilim tahsil ediyor ki, ileride fıstık ezmesi ve saray helvası yiyecektir” buyurmuştur.
İmam-ı Azam, Ebû Yusuf’un tüm eğitim ve geçim masraflarını kendi cebinden karşılamış, onu tam 20 yıl boyunca dizinin dibinde yetiştirmiştir. Ebû Hanîfe vefat ettiğinde, Kûfe’de onun fıkıh kürsüsüne mutlak bir ittifakla oturan kişi, o eski yetim çırak Ebû Yusuf olmuştur.
İslam Hukukunun İlk Kamu Maliyesi Kitabı: Kitâbü’l-Harâc
İmam Ebû Yusuf’u dünya hukuk ve ekonomi tarihinde ölümsüz kılan en meşhur başyapıtı, Abbasi Halifesi Harun Reşid’in ricası üzerine kaleme aldığı “Kitâbü’l-Harâc” (Vergi ve Kamu Maliyesi Kitabı) adlı anıtsal eseridir. Bu kitap, İslam tarihinde devlet bütçesi, arazi hukuku, vergi adaleti ve kamu maliyesi üzerine yazılmış ilk ve en meşhur kanun kitabıdır.
Ebû Yusuf bu eserinde halifeye; vergi toplarken halka zulmedilmemesini, tarım üreticilerinin korunmasını, devlet hazinesinin (beytülmalin) yetimler ve fakirler için nasıl adil kullanılacağını Kur’an ve sünnet ışığında muazzam bir dille anlatmıştır. Halifenin karşısında ilmin izzetini koruyarak sarayda adaletin mutlak hakemi olmuştur.
Şer’î Yargının Kurucusu ve Vefatı
Harun Reşid tarafından devletin en yüksek yargı makamı olan Başkadılığa getirilen Ebû Yusuf, bu makamı kullanarak Hanefi fıkhını devletin resmi yargı dili haline getirdi. Onun kurduğu kadılık (mahkeme) sistemi, daha sonra Selçuklular ve Osmanlılar tarafından aynen örnek alınmıştır. O, hocası Ebû Hanîfe’nin teorik fıkhi görüşlerini pratik mahkeme kararlarına dönüştüren kurucu bir mimardır.
17 yıllık başkadılık görevinin ardından 798 yılında Bağdat’ta vefat etti. Ölüm döşeğindeyken, hocası Ebû Hanîfe’nin yıllar önce söylediği saray helvasını yerken hocasının o meşhur firasetini hatırlayıp ağladığı rivayet edilir. O, İslam adalet sisteminin sönmeyecek en meşhur fıkıh reisidir.
Kaynak: islamvetarih.com
