Batı Afrika’da İslamiyet’in Yayılışı ve Mali İmparatorluğu
İslamiyet, Asya ve Avrupa topraklarında hızla yayılırken, ticaret yolları vasıtasıyla Afrika kıtasının derinliklerine de nüfuz etmiştir. Sahra altı Afrika’da İslam’ın yayılmasında en büyük rolü, Büyük Sahra Çölü’nü geçen Müslüman tüccarlar ve dervişler oynamıştır. Bu ticari ve fikri etkileşimin neticesinde 13. yüzyılda kurulan Mali İmparatorluğu, kısa sürede bölgenin en güçlü ve en zengin İslami devletlerinden biri haline gelmiştir. Müslüman olan Mali krallarına “Mansa” unvanı verilmekteydi. 1312 yılında tahta geçen Mansa Kankan Musa, Mali İmparatorluğu’nu hem askeri hem de iktisadi açıdan zirveye taşımıştır.
Mansa Musa dönemi, Batı Afrika’da İslam mimarisinin, ilminin ve kültürünün altın çağı olarak kabul edilir. İmparatorluğun sınırlarını Atlas Okyanusu’ndan Nijer Nehri’ne kadar genişleten Mansa Musa, fethettiği topraklarda adaleti ve İslami hukuku tesis etmeye gayret göstermiştir. Ancak onun adını dünya tarihine altın harflerle kazıyan ve İslam dünyasının gözünü Batı Afrika’ya çeviren asıl hadise, saltanatı döneminde gerçekleştirdiği muazzam hac yolculuğu olmuştur.
Asrın En Muhteşem Hicret Yolculuğu: 1324 Hac Seferi
Mansa Musa, İslami hassasiyetleri yüksek bir lider olarak hac vazifesini yerine getirmek amacıyla 1324 yılında başkent Niani’den yola çıkmıştır. Bu yolculuk, sıradan bir kervan yürüyüşü değil, dünya tarihinin şahit olduğu en kalabalık ve en şaşaalı hac organizasyonlarından biridir. Tarihi kaynaklara göre Mansa Musa’nın kervanında 60 bin civarında asker, hizmetli ve saray görevlisi bulunmaktaydı. Kervandaki her bir görevli ipek kıyafetler kuşanmıştı ve refakat eden yüzlerce deve, tonlarca ağırlıkta saf altın külçeleri taşımaktaydı.
Kervan, Sahra Çölü’nü geçerek dönemin en önemli İslam merkezlerinden biri olan Kahire’ye ulaştığında büyük bir yankı uyandırmıştır. Mansa Musa, Memlük Sultanı el-Melikü’n-Nâsır Muhammed b. Kalavun tarafından muazzam bir törenle karşılanmıştır. Bu tarihi buluşma, Batı Afrika İslam dünyası ile Ortadoğu İslam dünyası arasındaki diplomatik ve kültürel bağları en üst seviyeye çıkarmıştır. Mansa Musa, Kahire’de kaldığı süre boyunca cömertliğiyle nam salmış, fakirlere, alimlere ve devlet görevlilerine yüz binlerce altın dağıtmıştır.
Kahire’de Ekonomik Dalgalanma ve Hicaz Dönemi
Mansa Musa’nın Kahire, Mekke ve Medine’de dağıttığı muazzam miktardaki altın, bölge ekonomisinde tarihi bir kırılmaya yol açmıştır. Piyasaya bir anda çok fazla altın girmesi sebebiyle Kahire ve Hicaz bölgesinde altının değeri hızla düşmüş ve ciddi bir enflasyon yaşanmıştır. Dönemin ünlü tarihçisi İbn Fazlullah el-Ömerî, Mansa Musa’nın ziyaretinden on iki yıl sonra bile Kahire’de altının eski değerini kazanamadığını bizzat müşahede ederek kayıt altına almıştır. Bu durum, Mali İmparatorluğu’nun ekonomik gücünü dünyaya gösteren somut bir vesika olmuştur.
Musa Bey, kutsal topraklarda hac vazifesini huşu içinde tamamladıktan sonra buralardaki ilmi birikimi ülkesine taşımak için harekete geçmiştir. Mekke ve Medine’de tanıştığı fıkıh alimlerini, hadis bilginlerini ve özellikle de dönemin ünlü Endülüslü mimarı ve şairi Ebû İshak es-Sâhilî’yi Mali’ye davet etmiştir. Bu davet, Batı Afrika’nın makus talihini değiştirecek büyük bir ilmi hicretin başlangıcı olmuştur.
Timbuktu’nun Bir İlim Merkezine Dönüşmesi
Hac dönüşünde Mansa Musa, mimar es-Sâhilî’ye Timbuktu ve Gao şehirlerinde muazzam camiler ve saraylar inşa ettirmiştir. Endülüs mimari tarzıyla Batı Afrika geleneklerinin harmanlandığı ünlü Tsingarerey (Ulu Cami) bu dönemde yükselmiştir. En önemlisi de Sankore Medresesi’nin temelleri bu süreçte atılmış ve Timbuktu, yüz binlerce el yazması eserin barındığı, dünyanın dört bir yanından talebelerin akın ettiği küresel bir İslam üniversitesi haline gelmiştir. Mansa Musa’nın hac seferi, sadece coğrafi bir seyahat değil, Afrika’nın kalbinde parıldayan bir ilim medeniyetinin doğuşuna vesile olan tarihi bir dönüm noktasıdır.
Kaynakça
- İbn Battûta, Tuhfetü’n-nuzzâr fî garâibi’l-emsâr ve acâibi’l-esfâr (nşr. Talal Harb), Beyrut 1987.
- İbn Haldûn, Kitâbü’l-`İber, Beyrut 1981.
- Levtzion, Nehemia, Ancient Ghana and Mali, London 1973.
- Hunwick, John O., Timbuktu and the Songhay Empire, Brill, Leiden 2003.
- Yiğit, İsmail, Afrika’da İslamiyet’in Yayılışı, İstanbul 2005.
Kaynak: islamvetarih.com
