Dört Halife devrinden sonra İslam tarihinde ilk kez saltanatla yönetilen hanedanlık dönemi başladı. Bu döneme öncülük eden Emevîler (661–750), ardından gelen Abbasîler (750–1258) ile birlikte İslam tarihi hem siyasî hem kültürel anlamda büyük dönüşümler yaşadı.
Emevîler Dönemi
Hz. Ali’nin şehit edilmesinden sonra Hz. Muâviye’nin halifeliğiyle başlayan Emevîler dönemi, ilk İslam hanedanı olarak kabul edilir. Bu dönemde İslam devleti doğuda Hindistan sınırlarına, batıda İspanya’ya kadar genişledi. Endülüs’te İslam medeniyeti bu dönemde filizlenmeye başladı.
Ancak bu büyümeye rağmen Emevîler, mevali (Arap olmayan Müslümanlar) politikaları nedeniyle büyük eleştiriler aldı. Arap milliyetçiliğinin öne çıkarılması, İslam’da eşitlik ilkesine zarar verdi. Ayrıca Kerbela olayı (Hz. Hüseyin’in şehadeti), Emevî yönetimine yönelik ciddi toplumsal ve mezhepsel tepkilerin doğmasına neden oldu.
Abbasîler Dönemi
Abbasîler, Hz. Muhammed’in amcası Abbas’ın soyundan gelmeleri sebebiyle daha büyük meşruiyet iddiasıyla Emevîleri devirdiler. Başkentlerini Bağdat’a taşıdılar ve burada İslam’ın Altın Çağı başladı. Abbasi halifeleri özellikle bilim, felsefe, tıp ve tercüme faaliyetlerine büyük destek verdiler.
Beytü’l-Hikme (Bilgelik Evi) gibi kurumlar, İslam medeniyetinin gelişmesini sağladı. Yunan, Hint ve Pers eserleri Arapçaya çevrildi. Ebû Hanîfe, İmam Şafiî, Câbir bin Hayyân, Fârâbî gibi büyük isimler bu dönemde yetişti. Abbasîler ayrıca Şii, Mutezile ve diğer mezheplere göre daha merkezî bir Sünnî çizgi izlediler.
Ancak zamanla Abbasi halifeleri gücünü kaybetti. Türklerin ordu ve yönetimde etkinleşmesi, Büveyhîler ve Selçuklular gibi dış müdahalelerle siyasi otoriteleri zayıfladı. 1258’de Moğollar tarafından Bağdat’ın işgaliyle Abbasi hilafeti fiilen sona erdi.
Ayet
“Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık… Allah katında en değerliniz, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır.”
(Hucurât, 49/13)
Hadis
“İlim Çin’de bile olsa gidin ve onu alın.”
(Beyhakî, Şuabü’l-İman, 2/254)
Düşündürücü Soru:
Emevîler siyasi gücü, Abbasîler ise ilmi gücü ön plana çıkardı. Peki bugün İslam dünyası bu iki gücü bir arada dengeleyebilseydi nasıl bir medeniyet ortaya çıkardı?
