İslam dini, hayatın her alanında olduğu gibi iktisadi ve ticari hayatta da adaleti, dürüstlüğü ve hakkaniyeti merkeze yerleştirmiştir. Ticaret, meşru ve teşvik edilen bir kazanç yolu olarak kabul edilmekle birlikte, toplumun ortak refahını zedeleyen, yapay darlık oluşturan ve bireysel çıkarları ümmetin menfaatinin önüne koyan her türlü haksız kazanç kesin bir dille yasaklanmıştır. Bu yasakların en başında ve toplum ahlakını en derinden sarsan ticari ihlallerden biri şüphesiz ihtikâr, yani halk arasında bilinen adıyla karaborsacılıktır.
Sözlükte “zulmetmek, bir şeyi toplamak ve tekel altına almak” manalarına gelen ihtikar; ticari bir terim olarak, insanların temel ihtiyaç maddelerini (özellikle gıda, ilaç ve barınma gibi zaruri malları) piyasadan toplayıp, fiyatların suni bir şekilde yükselmesini beklemek amacıyla stoklamak ve darlık yaratarak fahiş fiyatla satmaktır. İslam hukukçularına göre bir stok faaliyetinin ihtikar sayılabilmesi için malın piyasada kıtlığa yol açması, satılmamasının topluma zarar vermesi ve pahalılığa sebep olması şarttır.
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bu konuda çok sert uyarılarda bulunmuştur. Bir hadis-i şerifte, “Karaborsacı (muhtekir) ne kötü kuldur! Fiyatların düştüğünü öğrenince üzülür, yükseldiğini görünce sevinir” (Taberânî) buyurularak bu zihniyetin İslam ahlakıyla asla bağdaşmayacağı ilan edilmiştir. Karaborsacılık, serbest piyasa ekonomisindeki doğal fiyat oluşumuna müdahale ederek suni bir sömürü düzeni kurmaktır. Bu durum, doğrudan kul hakkı ihlalidir; çünkü yoksulun ve muhtacın temel ihtiyaç maddelerine ulaşmasını engeller veya zorlaştırır. İslam iktisadında asıl olan, bolluk ve bereketi yaymak, fiyatları arz-talep dengesine bırakarak hakkaniyeti korumaktır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
- Soru 1: Ticarette her türlü malı stoklamak günah mıdır, ihtikar kapsamına girer mi?
- Cevap: Hayır, her stok ihtikar değildir. Topluma zarar vermeyen, piyasada darlık ve suni fiyat artışı yaratmayan, mevsimsel veya tedarik amaçlı normal depolamalar fıkhen meşrudur. Yasak olan, halkın muhtaç olduğu zaruri maddeleri tekelde toplayıp zulmetmektir.
- Soru 2: Devletin karaborsacılığa karşı müdahale etme ve narh (fiyat sınırı) koyma yetkisi var mıdır?
- Cevap: İslam hukukunda asıl olan fiyatların serbestçe oluşmasıdır. Ancak muhtekirler piyasayı manipüle edip halkı mağdur ettiğinde, İslam devletinin kamu yararını korumak adına piyasaya müdahale etme, stokları zorla piyasaya sürdürme ve gerekirse tavan fiyat (narh) belirleme yetkisi vardır.
KAYNAKÇA
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “İhtikâr” maddesi, Cilt 21, s. 556-559.
- İmam Gazâlî, İhyâü ulûmi’d-dîn, Ticaret Ahlakı Bölümü, Bedir Yayınevi.
- Yusuf el-Karadavî, İslam Hukukunda Helal ve Haram, İpek Yayınları.
KAYNAK: islamvetarih.com