İslam fıkhının ve ahlakının en sarsılmaz, en katı kırmızı çizgisi Kul Hakkı kul hakkıdır. Allah Teâlâ, şahsi haklarına karşı işlenen günahları (şirk hariç) dilerse affedeceğini beyan etmiş; ancak kul haklarının affını bizzat hakkı çiğnenen kulun rızasına ve helalliğine bağlamıştır. Muamelat fıkhının ruhu, insanların birbirlerinin canına, malına, namusuna ve gıyabındaki şerefine saygı göstermesi üzerine kuruludur.
Kul hakkı ihlalleri sadece maddi (hırsızlık, gasp, borcu ödememek) değil; manevi ve sosyal boyutlarda da gerçekleşir. Toplum hayatını en derinden zehirleyen manevi kul hakkı ihlallerinin başında gıybet (bir Müslümanın arkasından hoşlanmayacağı şekilde konuşmak) ve iftira (ona işlemediği bir suçu isnat etmek) gelir. Kur’an-ı Kerim gıybeti, “ölmüş kardeşinin etini yemeye” (Hucurât Suresi, 12) benzeterek lanetlemiştir.
Maddi kul haklarında ise kul borcu en ağır vebaldir. Üzerinde kul borcu olan bir kimsenin, şehit bile olsa bu vebalden kurtulamayacağı hadislerle sabittir. Muamelat fıkhına göre maddi bir kul hakkından kurtulmanın tek yolu, malı sahibine aynen iade etmek, eğer sahibi vefat etmişse mirasçılarına ödemek ve onlardan bizzat helallik almaktır. Manevi haklarda ise samimi tövbenin yanında, o kişinin gıyabında yaptığınız karalamayı düzeltip kendisiyle helalleşmek şarttır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
- Soru 1: Üzerinde kul hakkı olan bir kişinin kıldığı namazlar ve yaptığı ibadetler boşa gider mi?
- Cevap: Hayır, ibadetler şeklen geçerlidir ancak kul hakkı vebali durduğu için ahirette büyük bir tehlike vardır. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) müflis hadisinde; ibadet sevapları olan ama kul hakkıyla gelen kişinin sevaplarının hak sahiplerine dağıtılacağını, sevabı bitince de onların günahını yüklenip cehenneme atılacağını bildirmiştir.
- Soru 2: Hakkını yediğimiz kişi ölmüşse veya yerini hiçbir şekilde bulamıyorsak helalleşme nasıl olur?
- Cevap: Eğer hak sahibi vefat etmişse hakkı mirasçılarına ödenmelidir. Eğer hak sahibine veya mirasçılarına ulaşmak kesinlikle imkansız ise, yenen hak miktarınca para o kişinin adına fakirlere sadaka olarak dağıtılmalı, ruhuna bağışlanmalı ve kendisi için gıyabında Allah’a istiğfar edilmelidir.
KAYNAKÇA
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kul Hakkı” Cilt 26, s. 345-348; “Gıybet” Cilt 14, s. 112-116.
- İmam Gazâlî, İhyâü ulûmi’d-dîn, Dilin Afetleri Bölümü.
KAYNAK: islamvetarih.com