İslam dini, faizli borç sistemleriyle sermayenin sadece zenginlerin elinde dönüp dolaşan bir sömürü aracına dönüşmesini engellemek için emeğin ve sermayenin meşru ortaklık modellerini geliştirmiştir. Bu modellerin en başında, günümüz katılım finans sistemlerinin de temelini oluşturan Mudârebe (emek-sermaye ortaklığı) ve Müşâreke (sermaye-sermaye ortaklığı) sözleşmeleri gelir. Bu akitler, ticari riski ve kârı adaletle bölüştürür.
Mudârebe akdi, bir taraftan sermayenin (rabbü’l-mâl), diğer taraftan ise emeğin, ticaret bilgisinin ve çalışmanın (muzârib) ortaya konulmasıyla kurulan bir ticari ortaklıktır. Bu akitte en kritik fıkhî şart, elde edilecek kârın başlangıçta yüzde olarak (Örn: %50-%50 veya %40-%60) belirlenmesidir; kesinlikle sabit bir rakam (Örn: “Sana ayda 10 bin TL vereceğim”) şart koşulamaz. Sabit rakam ortaklığı faize dönüştürür.
Eğer ticaret zarar ederse, emektarın bir kastı veya ihmali olmadığı sürece, mali zarar tamamen sermaye sahibine ait olur; emektar ise harcadığı zamanı ve emeği kaybederek zarara ortak olmuş sayılır. Müşâreke ise iki veya daha fazla kişinin hem sermaye hem de emek koyarak kurdukları şirkettir. Burada da kâr payları anlaşılan oranda dağıtılırken, zarar ise herkesin koyduğu sermaye oranında (yüzdesine göre) paylaştırılır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
- Soru 1: Katılım bankalarının verdiği “Kâr Payı” ile normal bankaların “Faiz”i arasındaki fark nedir?
- Cevap: Faizli bankalar verdikleri paraya kesin ve sabit bir getiri garantisi koyarlar, ticaretin kâr veya zarar etmesiyle ilgilenmezler. Katılım bankaları ise mudarebe/müşareke mantığıyla parayı gerçek ticarete, fona yatırır; oluşan kârı veya zararı müşteriyle paylaşırlar. Risk ortaklığı olduğu için helaldir.
- Soru 2: Emek ortaklığında (Muzarib), işçinin dikkatsizliği yüzünden dükkan yansa zarar kime ait olur?
- Cevap: Emek ortağı (işçi), dükkanda bir “emin” hükmündedir. Normal şartlarda zarardan sorumlu değildir. Ancak işçinin açık bir kusuru, ihmali veya kasıtlı bir hatası (Örn: Ocağı açık unutup gitmesi) sonucu dükkan zarar görürse, bu zarar işçiye tazmin ettirilir.
KAYNAKÇA
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mudârebe” Cilt 30, s. 359-363; “Şirket” Cilt 38, s. 367-372.
- Sabri Orman, İslam İktisadında Sermaye ve Emek, İnsan Yayınları.
KAYNAK: islamvetarih.com