İslam dini, toplumsal huzurun ve adaletin korunması adına iktisadi hayatın temelini oluşturan alışveriş işlemlerini sıkı hukuki kurallara bağlamıştır. Fıkıhta satım sözleşmesine Bey’ adı verilir ve bu akit, tarafların karşılıklı rızasıyla bir malın mülkiyetini bir bedel karşılığında devretmesini ifade eder. İslam, haksız kazancı engellemek ve ticaretin bereketini korumak için bir alışveriş akdinde belirsizliği (garar) ve aldatmayı (hile) kesinlikle yasaklamıştır.
Bir alışveriş sözleşmesinin fıkhen geçerli (sahih) olabilmesi için belirli kuralların bir arada bulunması şarttır. İlk olarak akdi yapan tarafların (satıcı ve alıcı) akıl sağlığının yerinde olması ve ergenlik (buluğ) çağına gelmiş olması gerekir. İkinci olarak, akdin en önemli unsuru karşılıklı rızayı gösteren İcab ve Kabuldür; yani satıcının “Bu malı şu fiyata sattım”, alıcının da “Kabul ettim, aldım” diyerek iradelerini beyan etmeleridir.
Üçüncü ve en kritik şart ise satılan malın (mebî’) bizzat mevcut, teslimi mümkün, dinen mutavavvim (helal ve değerli) bir mal olması ve fiyatının (semen) taraflarca tam olarak bilinmesidir. Gelecekte doğup doğmayacağı belli olmayan, teslimi imkansız (örneğin denizdeki balığın satılması) veya niteliği tamamen belirsiz olan satışlar fıkhen batıldır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
- Soru 1: İnternet üzerinden görmeden yapılan alışverişler fıkhen caiz midir?
- Cevap: Evet, caizdir. İslam fıkhında buna “görmeden satın alma” denir. Burada şart, malın tüm niteliklerinin, markasının ve özelliklerinin ekranda açıkça belirtilmesidir. Ayrıca alıcının malı teslim aldığında Gürme Muhayyerliği (beğenmezse iade etme hakkı) vardır.
- Soru 2: Bir malı henüz teslim almadan başkasına kâr koyarak satmak caiz midir?
- Cevap: Hadis-i şerifte açıkça belirtildiği üzere, bir kimsenin satın aldığı taşınabilir bir malı kabzetmeden (bizzat teslim alıp kendi deposuna veya kontrolüne geçirmeden) başkasına satması caiz değildir. Risk üstlenilmeden yapılan bu tür satışlar fıkhen yasaklanmıştır.
KAYNAKÇA
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Bey’” maddesi, Cilt 6, s. 14-22.
- Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Satım Akdi Bölümü, Maddeler 149-165.
KAYNAK: islamvetarih.com