İslamiyet, Müslümanların birbirleriyle olan yardımlaşma bağlarını güçlendirmek ve faizli sömürü sistemlerine muhtaç kalmamalarını sağlamak amacıyla borçlanma hukukuna büyük önem vermiştir. Fıkıhta birine geri ödenmek üzere karşılıksız borç para vermeye Karz, bunun Allah rızası için hiçbir dünyevi çıkar veya faiz gözetilmeden yapılmasına ise Karz-ı Hasen (güzel borç) denir. Kur’an-ı Kerim, Allah rızası için borç vermeyi bizzat Allah’a verilmiş bir borç gibi kabul ederek övmüştür.
Borçlanma hukukunda en hayati fıkhî emir, Kur’an-ı Kerim’in en uzun ayeti olan Bakara Suresi 282. ayette (Müdâyene Ayeti) bildirilmiştir. Bu ayete göre, vadeli bir borçlanma yapıldığında borcun miktarının, vadesinin ve şartlarının yazıyla kayıt altına alınması ve şahitler huzurunda yapılması farz veya çok güçlü bir sünnettir. Bu kural, ileride doğabilecek anlaşmazlıkları, kul hakkı ihlallerini ve unutma ihtimallerini ortadan kaldıran muazzam bir hukuki emniyettir.
Borç alan kişinin en büyük ahlaki sorumluluğu, borcunu vadesi geldiğinde geciktirmeden, imkanı varsa en güzel şekilde ödemesidir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.), “Zenginin borcunu savsaklaması (vadesinde ödememesi) bir zulümdür” (Buhârî) buyurarak borç ahlakının hassasiyetini çizmiştir. Eğer borçlu gerçekten darlığa düşmüşse, alacaklının ona süre tanıması veya borcu sadakaya sayarak silmesi takvaya en uygun olanıdır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
- Soru 1: Borç verirken “enflasyon karşısında param değer kaybetmesin” diye altına veya dövize endekslemek caiz midir?
- Cevap: Evet, caizdir. Paranın değer kaybını önlemek amacıyla borç sözleşmesi yapılırken borcun Türk Lirası olarak değil, doğrudan “Şu kadar gram altın” veya “Şu kadar Dolar” olarak kayda geçirilmesi ve geri ödenirken de o cinsten ödenmesi fıkhen helaldir.
- Soru 2: Borç veren kişinin, borçlunun arabasına binmesi veya onun evinde bedava yemek yemesi faiz sayılır mı?
- Cevap: Fıkıh kaidesine göre “Menfaat getiren her borç faizdir.” Eğer borç veren kişi, bu iyiliği sebebiyle borçludan normal şartlarda görmediği ekstra bir menfaat (hediye, bedava hizmet vb.) talep eder veya kabul ederse, bu durum gizli faiz (riba) kapsamına girer ve caiz değildir.
KAYNAKÇA
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Karz” maddesi, Cilt 24, s. 519-523.
- Hamdi Döndüren, Delilleriyle İslam İlmihali, Borçlar Hukuku Bölümü.
KAYNAK: islamvetarih.com