İslam dünyasında hicrî birinci asırdan itibaren ortaya çıkan, Müslümanların siyasi, sosyal ve hukuki hayatını en derinden sarsan kelami meselelerin başında “büyük günah” (mürtekib-i kebîre) ve buna bağlı olarak gelişen “tekfir” (bir Müslümanı kâfir ilan etme) tehlikesi gelmektedir. Katillik, zina, hırsızlık, yalan şahitlik gibi dinde kesin olarak yasaklanan amelleri işleyen bir müminin itikadi durumu, mezheplerin uluhiyet, adalet ve iman tanımlarını şekillendiren temel bir kırılma noktası olmuştur.
Tarih boyunca Haricilik ve Mu’tezile gibi fırkalar bu konuda sert ve aşırılık yanlısı teoriler üretirken, ana gövdesini Eş’arî ve Mâtürîdî okullarının oluşturduğu Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat, ümmetin birliğini koruyan ve adaleti tesis eden mutedil bir orta yol benimsemiştir. Bu makalede, büyük günah işleyenlerin durumuna dair kelami yaklaşımları inceleyecek ve Ehl-i Sünnet’in tekfir fitnesine karşı koyduğu fıkhi bariyerleri ele alacağız. [1, 2, 3]
1. Tarihsel Arka Plan ve Aşırı Ekollerin Yaklaşımı
Büyük günah tartışması, Hakem Olayı’nın ardından İslam toplumundan ayrılan Haricilerin katı ameli yorumlarıyla başladı. Mezhepler tarihi ve kelam okullarında bu konudaki radikal görüşler şu şekilde tasnif edilir:
- Haricîlerin Yaklaşımı: Haricilere göre amel imanın aslından bir parçadır. Dolayısıyla büyük bir günah işleyen veya farzlardan birini terk eden kişi, imanın bütünlüğünü bozduğu için doğrudan dinden çıkar, kâfir olur ve ebedi olarak cehennemde kalır. Bu tehlikeli zihniyet, kendileri gibi düşünmeyen diğer Müslümanların da tekfir edilmesine ve canlarının helal sayılmasına yol açmıştır.
- Mu’tezile’nin Yaklaşımı: Akılcı bir kelam metodu benimseyen Mu’tezile, Hariciler kadar radikal olmasa da ameli imanın şartı görmüştür. Onlara göre büyük günah işleyen kişi ne mümindir ne de kâfirdir; iman ile küfür arasında bir yerdedir (el-menzile beyne’l-menzileteyn). Ancak bu kişi tövbe etmeden ölürse, ahirette ebedi olarak cehennemde kalacaktır.
2. Ehl-i Sünnet’in Mutedil Akidesi: Günahkâr Mümin (Fâsık) Kavramı
Ehl-i Sünnet (Eş’arî ve Mâtürîdî) kelam sistemine göre, büyük günah işleyen bir mümin kesinlikle dinden çıkmaz ve kâfir olmaz. Günahı helal saymadığı, yani haram olduğunu inkar etmediği müddetçe, ne kadar büyük günah işlerse işlesin o kişi “günahkâr mümin” (fâsık) olarak adlandırılır. [1]
Ehl-i Sünnet alimleri bu orta yolu şu güçlü şer’i delillere dayandırırlar:
- Günahkârlara “Mümin” Diye Hitap Edilmesi: Kur’an-ı Kerim’de büyük günah işleyenlerin hala mümin vasfını taşımaya devam ettikleri açıkça belirtilmiştir. Örneğin, Hucurât Suresi 9. ayette, “Eğer müminlerden iki taife birbirleriyle savaşırlarsa aralarını düzeltin…” buyrulmaktadır. Müslümanların birbirini öldürmesi en büyük günahlardan biri olduğu halde, Allah Teâlâ her iki tarafa da “mümin” hitabını kullanmaya devam etmiştir. Yine Bakara Suresi 178. ayette, kısas ayetinde katil için “kardeşi” ifadesi kullanılarak iman kardeşliğinin katillikle bile tamamen yok olmadığı beyan edilmiştir.
- Ahiretteki Durum ve İlahi İrade: Ehl-i Sünnet akidesine göre, büyük günah işleyip tövbe etmeden ölen bir kimsenin durumu ahirette mutlak surette Allah’ın iradesine bağlıdır. Nisâ Suresi 48. ayette, “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz. Bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar” buyrulmaktadır. Allah dilerse o mümini lütfuyla doğrudan bağışlar, dilerse günahı ölçüsünde cehennemde cezalandırdıktan sonra kalbindeki zerre kadar iman hürmetine nihayetinde cennetine koyar.
3. Selefî Ekolün Büyük Günah ve Tekfir Sınırları
Tarihsel süreçte Hadis Ashabı ve İbn Teymiyye çizgisi, büyük günah işleyenlerin dünyadaki ameli ve itikadi konumunu belirlerken Ehl-i Sünnet kelamcılarıyla temelde aynı safı paylaşmıştır. Selefî ekol, Haricilerin ve Mu’tezile’nin “ebedi cehennemlik” iddiasını kesinlikle reddeder.
Ancak Selefîler, ameli imandan bir cüz saydıkları için büyük günah işleyen kişinin “imanının aslı” ile “imanının kemali” arasında bir ayrım yaparlar. Büyük günah işleyen kişinin imanı eksilmiştir ve o kişi “imanı zayıf bir mümin” konumundadır. Selefî metodolojide de kişi, günahı helal sayarak işlemediği sürece tekfir edilmez. Ne var ki, namazın tamamen terk edilmesi gibi bazı ameli hususlarda Selefî ulemanın bir kısmı, kelamcılardan daha katı bir dil kullanarak amelsizliği küfre yaklaştırma eğilimi göstermiştir.
4. Tekfir Tehlikesi ve Ehl-i Sünnet’in Koruyucu İlkeleri
Ehl-i Sünnet’in büyük günah sahibini kâfir saymaması, sadece teorik bir kelam tartışması değil, İslam toplumunun emniyetini sağlayan ameli bir kuraldır. Rastgele tekfir etmenin önüne geçmek için Ehl-i Sünnet şu altın kuralları vazetmiştir:
- Ehl-i Kıble Tekfir Edilemez: Namaz kılmak amacıyla Kabe’ye yönelen, İslam’ın temel inanç esaslarını dil ile ikrar ve kalp ile tasdik eden hiç kimse, işlediği ameli bir günahtan dolayı dinden çıkarılamaz.
- Hadis-i Şeriflerin Uyarısı: Hazreti Peygamber (s.a.v.), “Bir kimse din kardeşine ‘Ey kâfir’ derse, bu söz ikisinden birine döner” (Buhârî, Edeb, 73) buyurarak, haksız yere tekfirde bulunmanın dönüp dolaşıp sahibini vuracağını açıkça ilan etmiştir.
Sonuç
Web sitemiz islamvetarih.com okuyucularının ve günümüz Müslümanlarının en çok dikkat etmesi gereken husus, tekfir fitnesinden fersah fersah uzak durmaktır. Ehl-i Sünnet’in büyük günah işleyenleri dinden çıkarmayan mutedil duruşu, ümmetin bir arada yaşama hukukunu muhafaza eden koruyucu bir şemsiyedir. Müminlerin ameli hatalarını ve günahlarını tedavi etmenin yolu onlara kâfir damgası vurmak değil, İslam’ın rahmet, tövbe ve arınma kapılarını daima açık tutmaktır. [1, 2, 3]
Kaynakça
- Mâtürîdî, Ebû Mansûr, Kitâbü’t-Tevhîd, Büyük Günah ve Şefaat Bölümü.
- Eş’arî, Ebü’l-Hasan, el-Luma’ fî er-Redd ‘alâ Ehli’l-Zeyg ve’l-Bida’, Kahire.
- İbn Teymiyye, Kitâbü’l-Îmân, Mecmûu’l-Fetâvâ içinde c. 7, Riyad.
- Bağdâdî, Abdülkâhir, el-Fark beyne’l-Fırak, Hariciler ve Mürtefıb-i Kebire Bahsi.
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İslam Ansiklopedisi, “Büyük Günah” ve “Tekfir” Maddeleri.
KAYNAK: islamvetarih.com
