İslam iktisat ve fıkıh sisteminde zekat sadece altın, gümüş, nakit para ve ticaret mallarıyla sınırlı değildir. Yeryüzünden çıkan, toprağın bize sunduğu her türlü ziraat ürününün, meyve ve sebzenin de şükrü ve zekatı fıkhen zorunludur. İslam hukukunda tarım ürünlerinden alınan bu özel zekat ve vergi türüne Öşür (Arapça onda bir anlamındaki ‘uşr’ kelimesinden gelir) adı verilir. Öşür, tarımla uğraşan Müslümanların doğrudan toprak bereketi üzerinden ödemekle mükellef oldukları farz bir ibadettir.
Öşür ibadetinin farziyeti Bakara Suresi 267. ayette geçen, “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın temiz olanlarından ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin” ilahi emriyle sabittir. Tarım ürünlerinin öşüre tabi olması için paranın üzerinden bir yıl geçmesi şartı kesinlikle aranmaz; toprak yılda kaç defa ürün veriyorsa, her hasat döneminde öşür anında hesaplanıp fakirlerin hakkı teslim edilmelidir.
Öşürün hesaplanmasında en dahi fıkhî kural, tarım arazisinin sulanma şekline göre vergi oranının adaletle değişmesidir: Eğer tarım arazisi hiçbir masraf yapılmadan sadece yağmur, nehir veya nehir yataklarının doğal sularıyla sulanıyorsa, çıkan mahsulün onda biri (%10) öşür olarak verilir. Ancak arazi motorla, kuyu suyuyla, parayla satın alınan suyla veya insan emeğiyle, büyük maliyetlerle sulanıyorsa, bu masrafların ağırlığı sebebiyle oran yirmide bire (%5) düşürülür. İmam-ı Azam Ebû Hanîfe’ye göre topraktan çıkan az veya çok her türlü üründen (odun ve kamış hariç) miktar şartı aranmaksızın öşür verilmesi gerekir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
- Soru 1: Tarım ürünlerinin öşürünü hesaplarken gübre, tohum, mazot gibi masraflar hasattan düşülür mü?
- Cevap: İmam-ı Azam Ebû Hanîfe’ye göre tarım masrafları hasat mülkiyetinden düşülmeden, çıkan toplam mahsul üzerinden doğrudan %10 veya %5 oranında öşür hesaplanır. Ancak günümüz fıkıh kurulu kararlarında, maliyetlerin çok yüksek olması sebebiyle, çiftçinin belini bükmemek adına mazot, gübre ve tohum masrafları brüt üründen düşüldükten sonra kalan net mahsulden öşür verilmesi de caiz görülmüştür.
- Soru 2: Kiralık bir tarım arazisinde çıkan mahsulün öşürünü tarla sahibi mi yoksa kiracı çiftçi mi öder?
- Cevap: İslam hukukunda öşür toprağın bizzat kendisine değil, o topraktan çıkan ürünün (mahsulün) zekatıdır. Bu nedenle kiralık arazide öşür ödeme mükellefiyeti toprağı kiralayıp bizzat eken, emeğiyle mahsulü elde eden kiracı çiftçiye aittir. Tarla sahibi ise aldığı kira parasının zekat kurallarına göre hesabını yapar.
KAYNAKÇA
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Öşür” maddesi, Cilt 34, s. 95-99.
- Ahmet Tabakoğlu, İslam İktisat Tarihi, Toprak Hukuku ve Öşür Bölümü.
KAYNAK: islamvetarih.com