İslam hukuku (Ukubat ve Muamelat), bireylerin mülkiyet haklarını kutsal kabul etmiş ve hiç kimsenin bir başkasının malına izinsiz dokunmasına, zarar vermesine izin vermemiştir. Bir kimsenin malına, mülküne veya hayvanına haksız yere zarar verilmesi ya da zorla el konulması durumunda adaletin tecellisi için iki dev fıkhî kavram devreye girer: Gasp (bir malı sahibinin rızası olmadan zorla almak) ve İtlâf (bir malı yakarak, kırarak veya bozarak yok etmek). Bu suçların cezai ve mali karşılığı ise Tazminattır.
İslam hukukunda tazminat hukukunun en temel evrensel kaidesi, Mecelle’de “Zarar ve mukabele bi’z-zarar yoktur” (Zarar vermek ve zarara zararla karşılık vermek yasaktır) ve “Mübaşir yani bizzat fail, kasıtlı olmasa da tazmin eder” kurallarıyla şekillenmiştir. Bir kimse başkasının malını gasp etmişse, o malı sahibine aynen iade etmekle yükümlüdür.
Eğer mal gaspçının elindeyken telef olmuşsa veya bir kişi bir başkasının arabasına, evine, dükkanına yanlışlıkla dahi olsa zarar vermişse (itlaf etmişse), oluşan maddi zararı kuruşu kuruşuna bizzat tazmin etmek (ödemek) zorundadır. Burada kasıt şartı aranmaz; sakarlıkla veya kaza ile verilen zararların da fıkhen ödenmesi kul hakkı gereğidir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
- Soru 1: Bir kimsenin gasp ettiği veya çaldığı mal, elinde olmayan doğal bir afetle (deprem, yangın) telef olursa tazminat öder mi?
- Cevap: Evet, kesinlikle öder. Gaspçı veya hırsız, malı elinde tuttuğu andan itibaren o malın tüm riskini (tazmin sorumluluğunu) üstlenmiş sayılır. Mal onun elindeyken depremle veya yıldırım düşmesiyle bile telef olsa, sahibine malın mislini (aynısını) veya piyasa değerini nakit olarak tazmin etmek zorundadır.
- Soru 2: Bir evcil hayvanın (örneğin bir köpeğin veya ineğin) başkasının tarlasına veya malına verdiği zararı sahibi öder mi?
- Cevap: Hadis-i şeriflerdeki ölçülere göre, eğer hayvan sahibi hayvanını gece serbest bırakmışsa veya gündüz onun başındayken dikkat etmeyip birinin bağına-bahçesine zarar vermesine göz yummuşsa, oluşan tüm maddi zararı hayvanın sahibi bizzat tazmin etmek zorundadır. Kusur ve ihmal ölçüsü esastır.
KAYNAKÇA
- TDV İslâm Ansiklopedisi, “Gasp” Cilt 13, s. 380-384; “Tazminat” Cilt 40, s. 195-202.
- Ali Haydar Efendi, Mecelle Şerhi, Gasp ve İtlaf Babları.
KAYNAK: islamvetarih.com
