El-Cezerî ve Sibernetik ile Robotik Teknolojisinin Doğuşu

Artuklu Sarayı’nda başmühendis olarak görev yapan El-Cezerî; bilgisayarların, otomasyonun ve robotik bilminin dünyadaki ilk kurucusudur. Tasarladığı makineler, bugünkü modern sanayinin, fabrikalardaki otomasyon sistemlerinin ve dijital teknolojinin temelini oluşturmuştur.

YAŞADIĞI DÖNEM VE ŞEHİR

• Hicrî / Miladî Asır: H. 6. Yüzyıl sonu – 7. Yüzyıl başı / M. 12. Yüzyıl sonu – 13. Yüzyıl başı.
• Faaliyet Gösterdiği Bölge: Diyarbakır (Âmid) – Artuklu Sarayı.
• Vefat Yılı: M. 1206.

DÜNYA BİLİM TARİHİNE KAZANDIRDIĞI İLKLER VE BULUŞLAR

• Krank Mili Teknolojisi: Dönme hareketini doğrusal harekete çeviren “krank mili” sistemini tarihte ilk kez El-Cezerî icat etmiştir. Bu buluş, bugün arabaların motorlarında (piston sistemlerinde) kullanılan en temel mekanik mekanizmadır.
• İlk Programlanabilir Robotik İnsansı: Saray eğlenceleri için tasarladığı ve su gücüyle çalışan robot müzisyenler, dünyadaki ilk programlanabilir otomat (robot) örneği kabul edilir. Robotların ritmi, hidrolik çarkların yerleşimi değiştirilerek ayarlanabiliyordu.
• Şifreli Kilitler ve Kombinasyonlu Kasalar: Anahtar kullanmadan, dörtlü veya beşli harf/rakam disklerinin çevrilmesiyle açılan ilk şifreli çelik kasa ve kilit mekanizmalarını tasarlamıştır.

BAŞYAPITI VE KİTAP TARİHİ

• el-Câmi‘ beyne’l-ʻilm ve’l-ʻameli’n-nâfiʻ fî sınâʻati’l-hıyel: M. 1206 yılında tamamlanan bu eser, dünya mühendislik tarihinin ilk ve en muazzam görsel el kitabıdır. Kitapta 50’den fazla mekanik cihazın birebir nasıl yapılacağı renkli teknik çizimlerle anlatılmıştır.

AKADEMİK KAYNAKÇA

• Al-Hassan, Ahmad Y. (1979). “Al-Jazari and the History of Cybernetics”, Institute for the History of Arabic Science, Aleppo.
• Frenkel, J. (2004). “Cezerî, İsmâil b. Rezzâz”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 7, ss. 505-508.

KAYNAK: islamvetarih.com