İnsanoğlunun yeryüzündeki serüveni, asırlar boyunca belirli kalıplar ve teoriler ışığında açıklanmaya çalışılmıştır. Yakın döneme kadar hakim olan genel tarih tezine göre; insanlık önce tarımı keşfetmiş, yerleşik hayata geçmiş, ardından nüfusun artmasıyla toplumsal düzeni sağlamak ve bir arada yaşayabilmek adına inanç sistemlerini, tapınakları ve dolayısıyla medeniyeti inşa etmiştir. Ancak Şanlıurfa topraklarında yapılan ve ezberleri altüst eden bir keşif, bu doğrusal tarih algısını kökten değiştirmiştir: Göbeklitepe.
İslamiyet’in ilk emrinin “Oku!” olması, sadece vahiy metinlerini değil, kâinatı, yeryüzünü ve insanlık tarihini de ibret nazarıyla incelemeyi gerekli kılar. Bu bağlamda Göbeklitepe, insanlığın ortak hafızasına ışık tutan, yaratılış gayesinin en temel unsurlarından biri olan “inanma ihtiyacının” insanın fıtratında ne denli derin bir köke sahip olduğunu gözler önüne seren muazzam bir açık hava müzesidir.
Ezber Bozan Bir Keşif: Göbeklitepe Nedir?
Şanlıurfa il merkezinin yaklaşık 18 kilometre kuzeydoğusunda, Örencik köyü yakınlarında yer alan Göbeklitepe, günümüzden yaklaşık 12.000 yıl öncesine (M.Ö. 10.000 – 9.000 civarı) tarihlenen devasa bir inanç ve toplanma merkezidir. İngiltere’deki ünlü Stonehenge’den 7.000, Mısır Piramitleri’nden ise tam 7.500 yıl daha eski olan bu kadim alan, Neolitik Çağ’a ait benzersiz buluntular barındırmaktadır.
Alman arkeolog Prof. Dr. Klaus Schmidt’in bilimsel başkanlığında yürütülen kazılarla dünya gündemine oturan bu bölge, boyları 6 metreyi, ağırlıkları ise 40 tonu bulabilen “T” biçimli devasa kireçtaşı sütunlardan oluşmaktadır. Bu sütunlar dairesel planlar oluşturacak şekilde yan yana dizilmiş ve ortalarına daha büyük iki sütun karşılıklı olarak yerleştirilmiştir. Dönemin şartları düşünüldüğünde, henüz tekerleğin, madeni aletlerin ve hatta çömlekçiliğin bile olmadığı bir evrede bu devasa taşların nasıl taşındığı, nasıl şekillendirildiği ve dikildiği, modern mühendislik ve arkeoloji dünyası için hâlâ büyük bir hayranlık ve gizem konusudur.
Fıtratın İtirafı: Önce Tarım mı, Önce İnanç mı?
Göbeklitepe’nin dünya tarih yazımına vurduğu en büyük darbe, din ve medeniyet ilişkisi üzerine olmuştur. Materyalist tarih anlayışı, dini yapıları yerleşik hayatın ve ekonomik sınıflaşmanın bir “sonucu” olarak görme eğilimindeydi. Ancak Göbeklitepe’yi inşa eden insanların henüz avcı-toplayıcı topluluklar olduğu, yani tarım yapmadıkları ve yerleşik hayata geçmedikleri kesinleşmiştir.
Bu durum, dinler tarihinin ve İslam felsefesinin en temel argümanlarından birini bilimsel olarak tescillemiştir: İnsanoğlu için inanma ve bir yaratıcıya yönelme ihtiyacı, ekonomik veya sosyal ihtiyaçlardan çok daha önce gelir. Avcı-toplayıcı insanlar, barınaklarını sabit birer eve dönüştürmeden önce inançlarını somutlaştıracak tapınaklar inşa etmişlerdir. Bu yönüyle Göbeklitepe, insanın fıtratında var olan kutsala sığınma, ortak bir inanç etrafında birleşme ve ibadet etme arzusunun en ilkel ve en görkemli şahitlerinden biridir.
Taşların Dili: Sütunlardaki Sembolizm ve Hayvan Tasvirleri
Göbeklitepe’deki “T” biçimli sütunların stilize edilmiş insan figürleri olduğu kabul edilmektedir. Sütunların yan taraflarında görülen el, kol ve kemer tasvirleri, bu taşların soyutlanmış insan formları olduğunu desteklemektedir. Ancak bu figürlerin yüzleri yoktur; bu da onların fani insanları değil, saygı duyulan yüce varlıkları, ataları veya ilahi güçleri simgelediğini düşündürmektedir.
Bunun yanı sıra sütunların üzerinde çok zengin bir hayvan florası işlenmiştir. Aslanlar, boğalar, yaban domuzları, turnalar, leylekler, tilkiler ve yılanlar kabartma ya da oyma teknikleriyle taşlara nakşedilmiştir. İslam tarihi açısından kavimlerin helakı ve geçmiş toplulukların yaşam şekilleri incelendiğinde, hayvan sembolizminin kadim inançlarda ve totemizmde ne denli kritik bir rol oynadığı bilinmektedir. Göbeklitepe’deki bu tasvirlerin sadece dekoratif amaçlı olmadığı, korkulan, saygı duyulan ya da kabilenin koruyucusu olduğuna inanılan ruhsal dünyayı yansıttığı tahmin edilmektedir.
Kur’an-ı Kerim Işığında Geçmiş Kavimler ve Göbeklitepe
Kur’an-ı Kerim, Müslümanları yeryüzünde gezip dolaşmaya ve kendilerinden önceki kavimlerin akıbetlerinden, geride bıraktıkları eserlerden ders çıkarmaya davet eder: “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğunu görsünler? Onlar, bunlardan daha güçlüydüler; yeryüzünü kazıp altüst etmişler ve onu kendilerinin imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi…” (Rûm Suresi, 9).
Göbeklitepe, insanlığın ilkel ve kaba bir başlangıçtan ibaret olmadığını, aksine on binlerce yıl önce de yüksek bir estetik algıya, organizasyon yeteneğine ve derin bir soyut düşünce dünyasına sahip olduğunu göstermektedir. İslam inancına göre insanlık, Hz. Âdem (a.s.) ile medeni, konuşabilen, düşünebilen ve inanan bir varlık olarak başlamıştır. Dolayısıyla evrimci tarih anlayışının iddia ettiği “maymundan bozma yarı vahşi ilkel insan” modeli yerine, Göbeklitepe’de karşımıza çıkan akıllı, planlama yapabilen ve sanatsal derinliği olan insan profili, yaratılış gerçeğiyle çok daha büyük bir uyum göstermektedir.
Gizemli Kapanış: Tapınaklar Neden Gömüldü?
Göbeklitepe ile ilgili en şaşırtıcı detaylardan biri de bu merkezin terk ediliş biçimidir. Yaklaşık birkaç bin yıl boyunca aktif olarak kullanılan ve sürekli yenilenen bu inanç merkezi, M.Ö. 8000 civarında, sanki ortak bir kararla ve büyük bir titizlikle insan eliyle tonlarca toprak taşınarak tamamen gömülmüştür.
Arkeologlar bu devasa yapıların neden korunaklı bir şekilde toprağa gömüldüğünü henüz net olarak açıklayamamaktadır. İnanç sistemindeki radikal bir değişim, yeni bir peygamberin veya rehberin gelişiyle eski ritüellerin terk edilmesi ya da kutsal kabul edilen bu alanın kirletilmesini önlemek amacıyla saklanması gibi ihtimaller masadadır. Sebep ne olursa olsun, bu kasıtlı gömülme işlemi, Göbeklitepe’nin binlerce yıl boyunca bozulmadan günümüze kadar ulaşmasını sağlamış ve adeta modern çağa bir mesaj olarak saklanmıştır.
Sonuç: Tarihin Aynasında Kendini Bulmak
Göbeklitepe, sadece Şanlıurfa’nın veya Türkiye’nin değil, tüm insanlığın ortak mirasıdır. Bize ilkel sandığımız atalarımızın muazzam iç dünyasını, organizasyon gücünü ve en önemlisi, ekmek ve su gibi bir inanca muhtaç olduklarını anlatır.
İslam ve Tarih perspektifinden bakıldığında, Göbeklitepe taşlarında yükselen bu sessiz çığlık, insanın yeryüzündeki varoluş amacının “kutsal olanı aramak” olduğunu fısıldamaktadır. Medeniyet köklerimizi doğru okumak, geleceğe çok daha sağlam adımlarla yürümemizi sağlayacaktır. Şanlıurfa’daki bu mukaddes toprakların bağrından çıkan her bir taş, bizlere insan fıtratının değişmez gerçeğini haykırmaya devam ediyor: İnsan, inanmadan yaşayamaz.
Kaynakça
- Schmidt, K. (2007). Göbekli Tepe: En Eski Tapınağı Yapanlar. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
- Hodder, I. (2010). Religion in the Emergence of Civilization: Çatalhöyük and an Prehistoric Context. Cambridge University Press.
- Çelik, B. (2011). Şanlıurfa Bölgesinde Neolitik Dönem Araştırmaları. Türk Tarih Kurumu.
- Eliade, M. (2003). Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi. Kabalcı Yayınevi.
- Kur’an-ı Kerim, Rûm Suresi 9. Ayet Tefsiri, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
KAYNAK: islamvetarih.com