El-Fergânî ve Gök Cisimlerinin Hareketleri: Batı Astronomisinin Pusulası

Batı dünyasında “Alfraganus” adıyla anılan Fergânî; batlamyus astronomisindeki hataları matematiksel olarak düzelten, güneşin de kendine ait bir yörüngesi olduğunu keşfeden ve Nil nehrinin su seviyesini ölçen cihazıyla mühendislik tarihine geçen büyük gökbilimcidir.

YAŞADIĞI DÖNEM VE ŞEHİR

• Hicrî / Miladî Asır: H. 3. Yüzyıl / M. 9. Yüzyıl.
• Faaliyet Gösterdiği Bölge: Fergana (Doğum yeri), Bağdat ve Kahire.
• Vefat Yılı: M. 861 sonrasıdır.

DÜNYA BİLİM TARİHİNE KAZANDIRDIĞI İLKLER VE BULUŞLAR

• Güneş Lekeleri ve Apogee Keşfi: Güneşin sadece sabit durmadığını, onun da kendine has bir yörüngesi (en uzak noktası – apogee) olduğunu ve batıdan doğuya doğru hareket ettiğini dünyada ilk kez bilimsel olarak kanıtlamıştır. Güneş tutulmalarını önceden hesaplayan metotlar geliştirmiştir.
• Gök Cisimlerinin Çap Hesabı: Dünyadaki ilk uzay haritacılığı çalışmalarındandır. Ay, Güneş, Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn’ün hacimlerini, birbirlerine olan mesafelerini ve büyüklüklerini matematiksel olarak hesaplamıştır.
• Mikyâsü’n-Nîl (Nilometre): Kahire’deki Ravza adasında, Nil nehrinin taşma zamanlarını ve su seviyesini milimetrik olarak ölçen, tarım ve vergi sistemini düzene sokan muazzam bir hidrolik mühendislik şaheseri olan Nilometre cihazını inşa etmiştir.

BAŞYAPITI VE KİTAP TARİHİ

• Cevâmi‘u ‘ilmi’n-nücûm ve usûlü’l-harekâti’s-semâviyye: Astronominin el kitabı olan bu eser Latinceye çevrilmiş; Dante meşhur İlahi Komedya eserindeki uzay ve evren tasvirlerini doğrudan Fergânî’nin bu kitabından kopyalamıştır.

AKADEMİK KAYNAKÇA

• Sayılı, Aydın (1960). “The Observatory in Islam”, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• İpşirli, Mehmet (1995). “Fergânî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 12, ss. 377-378.

KAYNAK: islamvetarih.com