TEKNOLOJİK KIYAMETİN FIKHÎ SINIRLARI: YAPAY ZEKÂ, TRANSHÜMANİZM VÈ GENETİK MÜHENDİSLİĞİ
- yüzyıl, insanlığın sadece araç gereçlerini değil, bizzat kendi doğasını, biyolojisini ve düşünce yapısını değiştirmeye yeltendiği bir teknolojik dönüşüm çağına sahne olmaktadır. Yapay zekânın (AI) insan zihnini taklit eden algoritmalardan otonom sistemlere evrilmesi, genetik mühendisliğinin “tasarım bebekler” (CRISPR teknolojisi) ve klonlama ile insan DNA’sına müdahale etmesi, transhümanizmin ise insanı “yarı makine, yarı biyolojik” (siborg) üstün bir türe dönüştürme ideali, İslam fıkhının önündeki en devasa ameli ve teolojik meydan okumalardır. İslam, bilimi ve insanlığa fayda sağlayan her türlü keşfi teşvik ederken; fıkhî çerçevede sınırları nerede çizmektedir? Yaratılışa müdahale ile tedavi arasındaki o ince çizgi nedir?
1. “Halkı Değiştirmek” (Tahrîf-i Halkıllah) ve Genetik Mühendisliği
İslam fıkhının bu modern meselelere yaklaşımındaki en temel anayasal sütün, Nisâ Suresi 119. ayetinde geçen şeytanın şu iddiasıdır: “…Onlara emredeceğim de Allah’ın yarattığını değiştirecekler (tahrîf-i halkıllah).” İslam hukukunda, Allah’ın evrene ve insana koyduğu fıtri düzeni, biyolojik yapıyı keyfi ve bencilce bozmak, tahrif etmek kesinlikle haram kılınmıştır.
Ancak burada tıp fıkhı açısından çok kritik bir ayrım mevcuttur: Tedavi (Tedâvi) ve Kusurların Giderilmesi vs. Yaratılışı Değiştirme (Tahrif).
- Caiz Olan Müdahaleler: Genetik mühendisliğinin; anne karnındaki bir bebeğin kalıtsal bir hastalığını (Down sendromu, Akdeniz anemisi vb.) engellemek, sakatlıkları önlemek veya kanserli hücreleri yok etmek amacıyla DNA’ya müdahale etmesi fıkhen caiz ve hayırlı bir ameliye kabul edilir. Çünkü burada gaye, fıtratı bozmak değil, bozulan fıtratı (sağlığı) tedavi etmektir.
- Haram Olan Müdahaleler: Sırf daha zeki, daha güçlü, mavi gözlü veya sarışın olsun diye “tasarım bebek” (designer babies) üretmek, insan neslini laboratuvarda keyfi olarak şekillendirmek, nesep emniyetini yok eden insan klonlama faaliyetleri fıkhen kesinlikle haramdır. Bu, Allah’ın yaratma sanatına ve insan onuruna hürmetsizliktir.
2. Transhümanizm ve Siborglaşma: Emanet Bedene Müdahale
Transhümanizm ideolojisi, insanın yaşlanmasını, hastalanmasını ve ölümünü biyolojik birer yazılım hatası olarak görür ve insanı yapay organlar, çipler (Neuralink vb.) ve genetik müdahalelerle “ölümsüz veya süper güçlü” bir türe dönüştürmeyi hedefler.
İslam fıkhına göre insan bedeni bir mülk değil, Allah’ın kuluna bahşettiği mukaddes bir emanettir. İnsanın felçli bir uzvunu hareket ettirmek, görmeyen gözünü açmak için beyne veya sinirlere bilgisayar çipleri yerleştirmek (tıbbi cihazlar) caizdir. Ancak insanı tamamen makineleştirerek fıtratından koparmak, ölümsüzlük iddiasıyla Allah’ın koyduğu ecel kanununa savaş açmak inanç (akaid) ve fıkıh yönünden mutlak bir sapmadır.
3. Yapay Zekâ Otonomisi ve Hukuki Sorumluluk
Yapay zekâ algoritmalarının, sürücüsüz araçların (otonom araçlar) veya yapay zekâlı robotların günlük hayatta aldığı kararlar hukuki birer suç veya zarara yol açtığında fıkhi sorumluluk kime aittir? Örneğin, otonom bir araç kaza yapıp bir insanın ölümüne sebep olursa fıkhen “Diyet” (kan bedeli) ve tazminat sorumlusu kim olacaktır?
İslam borçlar ve ceza hukukuna göre, yapay zekâ bir “şahıs” (şahs-ı hukuki) olamaz; çünkü iradesi ve dini mükellefiyeti (aklı) yoktur. Dolayısıyla yapay zekânın yol açtığı her türlü maddi ve bedeni zarardan; o algoritmayı yazan mühendis, sistemi piyasaya süren şirket veya aracı denetlemekle yükümlü olan mal sahibi (kullanıcı) kusur oranlarına göre (kusur sorumluluğu ilkesiyle) fıkhen mesuldür. Kul hakkı zayi edilemez.
Kaynakça ve İlim Pınarı:
Bu modern teknoloji araştırmamız; İslam Dünyası Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi (OIC) Genetik Mühendisliği Kararları (Karar No: 95), İmam Gazâlî’nin el-Mustasfâ (Maslahat ve Zaruret İlkeleri) eseri, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’nin zarar ve tazminat kaideleri (Madde 19-35 arası) ve Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu’nun “Geleceğin Teknolojileri ve İslam Hukuku” üzerine yayınladığı güncel çağdaş fetva tahlillerinden derlenerek kaleme alınmıştır. Celal Yağmur
Kaynak: islamvetarih.com