MODERN DÜNYANIN FİNANSAL MUAMMASI: İSLAM HUKUKU AÇISINDAN BORSA MANİPÜLASYONLARI VE AÇIĞA SATIŞ
Modern finansal piyasalar ve sermaye piyasaları (borsa), şirketlerin üretime fon sağlaması ve yatırımcıların bu üretime ortak olması açısından kural olarak helal bir zemine oturabilir. Ancak küresel kapitalist sistem, borsayı sadece bir ortaklık mekanizması olmaktan çıkarıp; spekülatörlerin, büyük fonların ve balinaların yapay işlemlerle haksız kazanç devşirdiği bir “finansal kumarhaneye” dönüştürmüştür. Günümüz Müslümanlarının borsada hisse senedi alıp satarken en çok karşı karşıya kaldığı ameli muammalar, sadece şirketin faaliyet alanı ile sınırlı değildir. Borsadaki bazı karmaşık işlem modelleri, içeriden bilgi sızdırmalar (insider trading) ve yapay fiyat hareketleri (manipülasyon), İslam ticaret hukukunun emrettiği dürüstlük, şeffaflık ve helal kazanç ilkeleri açısından çok ciddi fıkhi yasaklar barındırmaktadır.
1. Fıkıhta “Aldatma” (Ğubn-i Fâhiş ve Tedlîs) Yasağı ve Borsa Manipülasyonu
İslam ticaret hukukunda, bir malın fiyatını yapay olarak yükseltmek veya düşürmek amacıyla yalan beyanda bulunmak, suni talep oluşturmak kesinlikle haram kılınmıştır. Klasik fıkıh literatüründe buna “Neceş” (müşteriyi kızıştırmak için alıcı olmadığı halde fiyat artırmak) denir.
Günümüz borsa dünyasında yapılan Manipülasyon, neceş yasağının tam dijital karşılığıdır. Büyük sermaye sahiplerinin veya sosyal medya fenomenlerinin, bir hisse senedini kasıtlı olarak övüp yapay bir talep patlaması yaratması (pump) ve ardından zirveden malı küçük yatırımcının üzerine yıkarak kaçması (dump) net bir fıkhi cürümdür. İslam’a göre, piyasada dürüst fiyat oluşumunu engelleyen, yalan haberlerle hisse değerini manipüle eden tüm bu kazançlar kul hakkı ve haram kazançtır. Bir Müslüman, başkasının aldatılması (tedlis) ve zarara uğratılması üzerine kurulu bu tarz spekülatif hisse hareketlerinden kesinlikle uzak durmalıdır.
2. Olmayan Malın Satışı: Açığa Satış (Short Selling) Fıkhı
Modern borsaların en meşhur ve en çok tartışılan işlemlerinden biri Açığa Satış (Shorting) mekanizmasıdır. Bu işlemde yatırımcı, fiyatının düşeceğini öngördüğü bir şirketin hisse senedine sahip olmadığı halde, aracı kurumdan ödünç alarak piyasada satar. Fiyat düştüğünde hisseyi alttan geri toplayıp aracı kuruma iade eder ve aradaki düşüş farkından kâr elde eder.
İslam hukukuna göre açığa satış işlemi kesinlikle haram ve batıldır. Bunun en meşhur fıkhi gerekçesi, Peygamber Efendimizin (s.a.v.) koyduğu sarsılmaz bir ticaret anayasasıdır: “Sahip olmadığın (mülkiyetine girmeyen) şeyi satma!” (Ebû Dâvûd). İslam fıkhında bir akdin geçerli olabilmesi için, satılan malın satıcının mülkiyetinde bulunması veya onu satmaya tam yetkili (vekil) olması şarttır. Olmayan malın satılması, piyasada belirsizliği (garar) ve sömürüyü artırdığı için fıkhen kesinlikle geçersizdir.
3. Bilgi İstismarı: İçeriden Öğrenenlerin Ticareti (Insider Trading)
Bir şirketin yönetim kurulunda veya mutfağında yer alan bir görevlinin, şirketin gelecekte açıklayacağı devasa bir ortaklığı veya zararı önceden bilip, bu bilgi henüz kamunun (halkın) bilgisine sunulmadan borsada gizlice alım veya satım yapmasına İçeriden Öğrenenlerin Ticareti denir.
İslam hukukunun kamu ve ticaret ahlakına göre bu işlem, muazzam bir haksız zenginleşme (sebepsiz zenginleşme) ve emanete hıyanettir. Şirket sırrı bir emanettir. Bilgiye adil bir şekilde ulaşamayan diğer küçük yatırımcıların aleyhine, bu gizli bilgiyi kullanarak borsada haksız bir avantaj devşirmek, İslam’ın emrettiği “fırsat eşitliği ve şeffaflık” ilkelerini tamamen yok eder. Bu yolla elde edilen tüm borsa kârları fıkhen kul hakkıdır ve gayrimeşrudur.
Kaynakça ve İlim Pınarı: Bu borsa ve finans fıkhı araştırmamız; İmam Muhammed’in el-Asl (Büyû / Alışveriş Babı) eseri, Cidde Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi (OIC) Finansal Piyasalar ve Hisse Senedi Kararları (Karar No: 63/1/7), Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’nin aldatmayı yasaklayan maddeleri ve Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu’nun “Borsada Spekülasyon, Açığa Satış ve Kâr Payı” üzerine yayınladığı güncel çağdaş iktisat fıkhı fetvalarından derlenerek kaleme alınmıştır. Celal Yağmur
Kaynak: islamvetarih.com