DİJİTAL SÖMÜRÜ VE EMEK HIRSIZLIĞI: İSLAM FIKHI AÇISINDAN DİJİTAL TELİF HAKLARI VE YAPAY ZEKÂ ÜRETİMLERİ
Teknolojinin hayatın her alanına nüfuz etmesi, mülkiyet kavramını sadece arsa, ev veya altın gibi fiziki metalardan çıkararak; bilgisayar yazılımları, dijital kitaplar, online eğitimler, fotoğraflar ve yapay zekâ tarafından üretilen sanatsal içerikler gibi “gayrimaddi (dijital) varlıklar” alanına taşımıştır. Günümüz Müslümanlarının internet dünyasında en çok düştüğü ameli yanılgı, elleriyle dokunamadıkları bir yazılımı, filmi veya kitabı kaçak yollarla (crack/warez) indirmenin, hırsızlık veya kul hakkı kapsamında olmadığını zannetmeleridir. Oysa İslam fıkhı, emeğin her türlüsünü kutsal saymış ve dijital dünyanın sömürü mekanizmalarına karşı sarsılmaz mülkiyet duvarları örmüştür.
1. Fıkıh Terminolojisinde “Mülkiyet” ve Telif Hakkı (Hakk-ı İbtikâr)
Klasik fıkıh kitaplarında haklar genellikle maddi mallar (mâl-i mütekavvim) üzerinden tarif edilmişse de, İslam hukukunun genel ilkeleri ve “maslahat” esası, zihni ve dijital emeğin de mutlak birer mal ve hak olduğunu kabul eder. Çağdaş fıkıhta telif hakkına “Hakk-ı İbtikâr” (Mucidin/Üreticinin İlk Kez Ortaya Koyma Hakkı) denir.
Bir insanın aylarca, bazen yıllarca uğraşarak yazdığı bir bilgisayar yazılımı, kod bloku, siber güvenlik programı veya dijital bir eser, onun zihni emeğinin ürünüdür. İslam’a göre, bir malın dijital olması, onun sahibinin izni ve rızası dışında serbestçe yağmalanabileceği anlamına gelmez. Kulun emeği mukaddestir ve hak sahibinin belirlediği ticari şartların dışına çıkmak doğrudan birer kul hakkı ve haram kazanç vesilesidir.
2. Yazılım Korsanlığı, Kaçak PDF ve Crack Sektörünün Hükmü
İnternet dünyasında meşhur olan lisanslı programları kırarak (crackli) kullanmak, paralı satılan bir kitabı pdf olarak izinsiz dağıtmak veya paralı dijital platformların üyeliklerini kaçak yollarla izlemek, İslam ceza ve borçlar hukukuna göre net bir şekilde hırsızlık ve emek gaspıdır.
- “Müslümanlar Şartlarına Bağlıdırlar”: Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bir hadisinde, “Müslümanlar, şer’î hükümlere uygun olan şartlarına (sözleşmelerine) bağlıdırlar” (Ebû Dâvûd) buyurmuştur. Dijital bir ürünü satın alırken onayladığımız o “Kullanıcı Sözleşmesi” fıkhen bağlayıcı bir akittir.
- Kamu Yararı Bahanesi: Bazı kişilerin “Eğitim ve ilim için kaçak kitap/yazılım kullanmak caizdir” iddiası fıkhen tamamen batıldır. İslam’da hayırlı bir amaca (ilme), haram ve kul hakkı olan bir vasıtayla (hırsızlıkla) ulaşılamaz; “Gaye vasıtayı meşru kılmaz.”
3. Yapay Zekâ Üretimleri ve Telif Fıkhı: Sanat Kimindir?
Modern çağın en taze ve en çok tartışılan fıkhi muamması, yapay zekâ algoritmalarının (Midjourney, ChatGPT vb.) internetteki milyonlarca sanatçının, yazarın ve fotoğrafçının eserlerini rızasız bir şekilde “tarayarak” (öğrenerek) onlardan yepyeni yapıtlar üretmesidir. Yapay zekâ tarafından üretilen bu yeni dijital varlıkların mülkiyeti kime aittir ve buradaki telif ihlali nasıl çözülür?
- Veri Yağmalaması (Data Scraping): Yapay zekâ şirketlerinin, sanatçıların eserlerini telif ödemeden sistemlerine yükleyip yapay zekâyı eğitmeleri, İslam hukukundaki gasp ve haksız zenginleşme (sebepsiz zenginleşme) kurallarına aykırıdır. Sanatçıların hakları korunmalıdır.
- Yapay Zekâ Eserinin Sahibi: Yapay zekânın ürettiği bir içeriğin telif hakkı, o otonom yazılıma değil; ona o komutu (prompt) veren, o fikri üreten ve yönlendiren insana aittir. Çünkü yapay zekâ sadece gelişmiş bir fırça veya kalem hükmündedir; asıl irade insandadır.
Sonuç olarak; dijital dünyada klavyeye dokunurken, indirilen her bir megabaytlık kaçak verinin ahirette birer kul hakkı yükü olarak mizana çıkacağını unutmamak gerekir. Kul hakkının dijitalleşmesi, onun vebalini hafifletmez; bilakis tek bir tıkla binlerce insanın hakkına girmeyi kolaylaştırdığı için takva sahiplerinin en çok sakınması gereken modern tuzaklardan biridir.
Kaynakça ve İlim Pınarı:
Bu dijital mülkiyet ve telif araştırmamız; Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’nin emniyet ve mülkiyet kaideleri, Cidde Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi (OIC) Telif Hakları ve Dijital Varlıklar Kararı (Karar No: 43), İmam Kasânî’nin Bedâîu’s-Sanâî eseri ve Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu’nun “Fikri Mülkiyet, Telif Hakları ve İnternet Korsanlığı” üzerine yayınladığı güncel çağdaş fetva rehberlerinden derlenerek kaleme alınmıştır. Celal Yağmur
Kaynak: islamvetarih.com