TAŞIN ÜZERİNE YAZILAN İLİM VE ASTRONOMİ MUCİZESİ: KUBBETÜ’L-İSLAM SEMERKANT VE REGİSTAN MEDRESELERİ
İslam medeniyetinin Asya içlerindeki kalbi, İpek Yolu’nun en görkemli durağı ve yüzyıllar boyunca yetiştirdiği alimlerden ötürü “Kubbetü’l-İslam” (İslam’ın Kubbesi) unvanıyla anılan kadim şehir Semerkant’tır. Özbekistan topraklarında yer alan Semerkant; sadece çölün ortasında yükselen bir ticaret merkezi değil; turkuaz çinili kubbeleri, gökyüzünü haritalandıran rasathaneleri ve mimarlık tarihini dize getiren devasa eğitim külliyeleriyle İslam bilim tarihinin en parlak kalesidir. Semerkant’ın ve onun meşhur Registan Meydanı’ndaki medreselerinin hikayesi, Müslüman Türk aklının fen ilimleriyle dini ilimleri taşın üzerinde nasıl ihtişamla birleştirdiğinin en somut kanıtıdır.
Registan: Dünyanın En Görkemli İlim Meydanı
Semerkant denildiğinde akla ilk gelen yer, üç devasa medresenin karşı karşıya bakarak muazzam bir simetri oluşturduğu meşhur Registan Meydanı’dır. Eski Türkçede “Kumluk Yer” anlamına gelen Registan, Timur İmparatorluğu döneminde devletin resmi törenlerinin yapıldığı, pazar yerlerinin kurulduğu meydandı. Ancak Timur’un torunu, büyük devlet adamı ve astronomi dâhisi Uluğ Bey döneminde bu meydan, dünyanın en büyük üniversite kampüsüne dönüştürüldü.
Meydandaki üç büyük medrese şunlardır:
- Uluğ Bey Medresesi (1420): Meydanın ilk ve en kurucu yapısıdır. Devasa taç kapısı, geometrik çinileri ve gökyüzündeki yıldızları simgeleyen motifleriyle tam bir astronomi akademisidir.
- Şirdar (Aslanlı) Medresesi (1636): Kapısının üzerinde güneş ve aslan figürlerinin işlendiği, İslam sanatındaki tasvir yasaklarına meydan okuyan çok özgün bir mimari harikadır.
- Tilla-Kari (Altın Kaplamalı) Medresesi (1660): Hem bir eğitim yuvası hem de içi tamamen saf altın varaklarla işlenmiş muazzam bir cami kompleksidir.
Yıldızların Dilini Çözen Rasathane ve Ali Kuşçu Mirası
Semerkant medreselerini İslam bilim tarihinde eşsiz kılan yönü, buralarda okutulan fen ve astronomi ilimlerinin yüksek düzeyidir. Hükümdar Uluğ Bey, bizzat bu medreselerde dersler verir, dönemin en büyük matematik dehalarını buraya toplardı.
Uluğ Bey, Semerkant yakınlarındaki bir tepede üç katlı devasa bir Semerkant Rasathanesi (Gözlemevi) inşa ettirdi. O dönemde teleskop icat edilmemiş olmasına rağmen, Müslüman astronomlar yerin altına inşa ettikleri devasa bir sekstant (güneş saati/açıölçer) mekanizması sayesinde, yıldızların ve gezegenlerin hareketlerini bugünkü modern teknolojiye sadece birkaç saniyelik hata payıyla tam isabetle hesapladılar. Yazılan Uluğ Bey Zîci (Yıldız Haritası Atlası), orta çağ boyunca dünyadaki en mükemmel astronomi kataloğu kabul edildi. Bu akademinin en seçkin talebesi ve rasathanenin başkanı olan Ali Kuşçu, Semerkant’taki bu muazzam matematik ve astronomi birikimini daha sonra İstanbul’a, Fatih Sultan Mehmet Han’ın sarayına taşıyarak Osmanlı bilim dünyasının da kurucu babası olacaktı.
Zamanın Yıkamadığı Turkuaz Kimlik
Semerkant medreseleri, sadece bilimin değil, çini ve taş işçiliğinin de dünyadaki zirve noktasıdır. Kubbelerde kullanılan o özel turkuaz ve lacivert renkli çiniler, güneş ışığının açısına göre renk değiştirir; bu yüzden şehre “Masmavi Şehir” de denmiştir.
Yüzyıllar boyunca Moğol istilalarına, depremlere ve Sovyet Rusya’nın din karşıtı baskı ve yıkım politikalarına maruz kalan Semerkant, o sarsılmaz taş yapıları sayesinde kimliğini korumayı başarmıştır. Bugün Registan Meydanı’na adım atan her insan, insan aklının, mühendisliğinin ve Allah’ın evrendeki ayetlerini (yıldızları, matematiği) anlama arzusunun taşlaşmış o muazzam ihtişamını hayranlıkla izlemektedir.
Kaynak: islamvetarih.com