DÜNYANIN İLK MODERN ÜNİVERSİTESİ: BAĞDAT BEYTÜ’L-HİKME VE NİZAMİYE MEDRESELERİ
İslam medeniyetinin ve dünya bilim tarihinin küresel çapta en büyük sıçramayı gerçekleştirdiği, antik Grek felsefesinden Hint matematiğine kadar insanlığın tüm entelektüel mirasının yeniden harmanlandığı mutlak merkez, Abbasi ve Selçuklu dönemlerinin kalbi olan Bağdat’tır. Bağdat; sadece siyasi bir hilafet merkezi değil; bünyesinde barındırdığı Beytü’l-Hikme (Bilgelik Evi) ve ardından kurulan Nizamiye Medreseleri sayesinde dünya eğitim tarihinin ilk organize, yatılı ve burslu üniversite sisteminin doğduğu yerdir. Bu iki muazzam kurum, modern akademi dünyasının ve kampüs kültürünün yeryüzündeki ilk kurucu mimarlarıdır.
Bilimin Küresel Fabrikası: Beytü’l-Hikme (Bilgelik Evi)
Hicri 2. asrın başlarında Bağdat’ta halife Mansûr ve özellikle Me’mûn döneminde kurulan Beytü’l-Hikme, insanlık tarihinin gördüğü en büyük araştırma merkezi, kütüphane ve çeviri akademisidir. Halife Me’mûn, antik Grekçe, Süryanice, Sanskritçe (Hintçe) ve Pehlevice (Farsça) dillerinde yazılmış olan tıp, matematik, astronomi ve felsefe kitaplarını getiren bilginlere, getirdikleri kitapların ağırlığınca saf altın hediye ederek tarihin en büyük bilim seferberliğini başlattı.
Beytü’l-Hikme’de kurulan muazzam mütercimler ordusu sayesinde; Aristoteles, Platon, Öklid ve Batlamyus gibi kadim dâhilerin eserleri Arapçaya tercüme edildi. Ancak Müslüman alimler bu bilgileri sadece taklit etmediler; onları İslam inancının süzgecinden geçirerek geliştirdiler. El-Harezmî cebir ilmini burada kurdu, El-Kindî ilk felsefi teorilerini burada yazdı. Beytü’l-Hikme, Doğu ile Batı arasında köprü kuran cihanşümul bir bilim fabrikası haline geldi.
Modern Akademinin Doğuşu: Selçuklu Nizamiye Medreseleri
Hicri 5. asra gelindiğinde, İslam dünyasındaki fikri parçalanmışlıklara, Hasan Sabbah’ın batinî yıkım hareketlerine ve Haçlı tehditlerine karşı duracak muazzam bir eğitim reformuna ihtiyaç duyuldu. Bu reformu gerçekleştiren kişi, Büyük Selçuklu Devleti’nin meşhur veziri Nizamülmülk oldu. Nizamülmülk, Sultan Alparslan ve Melikşah’ın destekleriyle Bağdat başta olmak üzere Nişâbur, Belh, Herat ve İsfahan gibi merkezlerde kendi adıyla anılan Nizamiye Medreselerini kurdu (1067).
Bağdat Nizamiye Medresesi, dünya eğitim tarihinin ilk modern üniversite kompleksi kabul edilir. Bunun meşhur nedenleri şunlardır:
- Burslu ve Yatılı Sistem: Dünyada ilk kez öğrencilerin yeme, içme, barınma, kıyafet ve hatta hususi harçlık (burs) ihtiyaçları tamamen devlet vakıfları tarafından karşılanmıştır. Eğitim tamamen ücretsiz ve fırsat eşitliğine dayalıydı.
- Akademik Kadro ve Müfredat: Medresenin başmüderrisliğine (rektörlüğüne) İmam Gazâlî gibi çağın en büyük dehaları getirilmiştir. Fıkıh, hadis ve tefsirin yanında mantık, edebiyat ve matematik de sarsılmaz bir müfredatla okutulmuştur.
Dicle Nehri’ni Mürekkebe Boyayan Yıkım
Bağdat’ın bu muazzam ilim saltanatı, 1258 yılında Moğol Hükümdarı Hülâgû Han’ın şehre girmesiyle insanlık tarihinin en vahşi katliamına ve yıkımına sahne oldu. Moğol ordusu, Bağdat’taki yüzlerce yıllık kütüphaneleri, Beytü’l-Hikme’yi ve Nizamiye Medreselerini tamamen yağmaladı.
Müslüman alimlerin asırlar boyunca iğneyle kuyu kazar gibi yazdığı milyonlarca nadide tıp, felsefe, matematik ve tefsir kitabı Dicle Nehri’ne fırlatıldı. Tarihi kaynaklarda, Dicle Nehri’nin sularının günlerce atılan kitapların mürekkebi yüzünden simsiyah, şehit edilen alimlerin kanı yüzünden de kıpkırmızı aktığı meşhurdur. Bağdat medreselerinin bu trajik yıkımı, İslam medeniyetinin altın çağının en ağır yarası olmuştur. Bugün Bağdat, o eski görkemli Nizamiye surlarından ve kütüphanelerinden mahrum olsa da, kurduğu o ilk burslu üniversite modeliyle dünya eğitim felsefesinin sönmeyecek en meşhur kurucu babasıdır.
Kaynak: islamvetarih.com