Mu’tezile Mezhebi ve Akılcı Kelâm Ekolünün Doğuşu Kronolojisi

İslam düşünce tarihinde aklı, naklin (vahyin) önüne koyarak felsefi teolojiyi ilk kez sistemleştiren Mu’tezile mezhebi; özellikle Abbâsî Devleti’nin resmi akidesi haline geldiği dönemde bilim ve tercüme faaliyetlerine yön vermiştir.

KRONOLOJİK TARİHLER (HİCRÎ / MİLADÎ)

• Mezhebin Doğuşu: H. 105 – 110 / M. 723 – 728 arası (Vâsıl b. Atâ’nın Hasan-ı Basrî’nin meclisinden ayrılması)
• Altın Çağı ve Resmi Devlet Akidesi Olması: H. 198 – 232 / M. 813 – 847 (Halife Me’mûn ve Mu’tasım dönemleri)
• Kurumsal Gerileme ve Tasfiye: H. 232 / M. 847 (Halife Mütevekkil-Alellah’ın Sünni akideye dönmesi)

OLAYIN VE ŞAHSIN TARİHÎ ROLÜ

• Vâsıl b. Atâ ve Usûl-i Hamse: Mezhebin kurucusu Vâsıl b. Atâ, fırkanın inanç omurgasını 5 esas (Tevhid, Adalet, el-Va’d ve’l-Vaîd, el-Menzile beyne’l-menzileteyn, Emr-i bi’l-ma’rûf) üzerine kurmuştur.
• Oryantalizme Karşı İlk Savunma: İslamiyet’e yönelik dış felsefi eleştirilere (Mecusilik, Dehriyyun) karşı İslam inancını mantık ve felsefe metoduyla başarıyla müdafaa etmişlerdir.

KURUMSAL VE MEDENÎ GELİŞMELER

• Mihne Kurumu: Gücü eline aldıklarında kendi dışındaki Sünni alimleri devlet zoruyla yargılayan ilk teolojik engizisyon/denetim mekanizmasını (Mihne teşkilatı) kurmuşlardır.

KAYNAKÇA

• Yavuz, Yusuf Şevki (2006). “Mu’tezile”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 31, ss. 391-402.
  KAYNAK: islamvetarih.com