BALKANLAR’IN UNUTULAN İLİM PINARI: MOSTAR VE KARAGÖZ BEY MEDRESESİ’NİN SIRRI
Osmanlı İmparatorluğu’nun fetih vizyonu, Balkan coğrafyasına sadece kılıçla ve askeri garnizonlarla gitmemiştir. Bilakis, fethedilen her toprağa köprüler, hamamlar, camiler ve en önemlisi ruhları imar eden medreseler inşa edilmiştir. Bu görkemli sınır kültürünün Avrupa içlerindeki en zarif, en dertli ve en meşhur simgesi, Bosna-Hersek’in kalbi olan Mostar şehri ve onun ilim pınarı olan Karagöz Bey Medresesi’dir. Neretva Nehri’nin yeşil suları kıyısında yükselen bu medrese, Osmanlı estetiğinin ve İslam irfanının Avrupa’nın içlerindeki unutulmuş en hüzünlü sayfalardan biridir.
Köprü Şehrinin İmarı: Karagöz Bey’in Mirası
Osmanlı fethinin ardından Mostar, stratejik bir sınır kasabasından muazzam bir kültür merkezine dönüştü. Şehrin bu imar hareketinin başmimarı, Kanuni Sultan Süleyman dönemi Hersek Sancak Beyi Sinan Paşa’nın kardeşi olan meşhur hayırsever Mehmed Bey (Karagöz Bey) oldu. Karagöz Bey, Mimar Sinan’ın talebelerine Mostar’ın en muazzam camisini inşa ettirirken, hemen yanına 1557 yılında kendi adıyla anılan Karagöz Bey Medresesi’ni kurdurdu.
Bu medrese, Balkanlar’daki en ileri düzey hukuk (fıkıh), dil bilim (belagat) ve tefsir akademisi haline geldi. Evliya Çelebi, meşhur Seyahatnâme’sinde Mostar’ı ve Karagöz Bey Medresesi’ni anlatırken, “Buradaki talebelerin ve alimlerin ilmi derinliği, fasih konuşmaları ve edebi birikimleri Bağdat ve Kahire ulemasını aratmayacak düzeydedir” diyerek medresenin kalitesini övgüyle yere göğe sığdıramamıştır. Karagöz Bey Medresesi, Balkan yerel halkının (Boşnakların) kitleler halinde İslam’ı seçmesinde ve İslam ahlakıyla kuşanmasında en büyük entelektüel lokomotif olmuştur.
Savaşlar, Yıkımlar ve Bosna Savaşı’ndaki Yara
Mostar şehri ve Karagöz Bey Medresesi, Osmanlı idaresinin bölgeden çekilmesinin ardından Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve ardından gelen komünist Yugoslavya dönemlerinde büyük baskılara maruz kaldı. Medrese eğitimi yasaklandı, binaları devlet tarafından farklı amaçlarla kullanılarak unutturulmaya çalışıldı.
Ancak bu kadim İslam kurumunun maruz kaldığı en büyük ve vahşi yıkım, yakın tarihimizde, 1992-1995 yılları arasında yaşanan Bosna Savaşı esnasında gerçekleşti. Hırvat ve Sırp topçuları, Mostar’ın o meşhur tarihi İslam kimliğini tamamen yok etmek amacıyla tarihi Mostar Köprüsü’nü yıktıkları gibi, Karagöz Bey Camii ve Medresesi’ni de ağır top ateşine tutarak harabeye çevirdiler. Medresenin asırlık el yazması kütüphanesi, nadide fıkıh ve tefsir eserleri bu bombardımanlarda büyük zarar gördü. Amaç, Boşnak Müslümanların Avrupa’daki tarihi ve kültürel hafızasını tamamen silmekti.
Yeniden Doğuş
Savaşın ardından, Türkiye Cumhuriyeti’nin, TİKA’nın ve uluslararası vakıfların muazzam destekleriyle Karagöz Bey Medresesi ve Camii, aslına uygun olarak küllerinden yeniden inşa edildi. Bugün Bosna-Hersek’in Mostar şehrinde, Neretva’nın zümrüt sularına bakarak yeniden talebe yetiştirmeye ve İslam’ın o barışçıl, estetik yüzünü Avrupa’ya göstermeye devam eden bu medrese, İslam medeniyetinin Balkanlar’daki en meşhur, en hüzünlü ve mağrur imza taşıdır.
Kaynak: islamvetarih.com
