1202 | Gurlularda Sultan Mahmud Dönemi
Gurlu Devleti hükümdarı Gıyaseddin Muhammed vefat etti. Siyasi veraset düzeni uyarınca yerine yeğeni Şahabeddin Mahmud geçerek tahtın yeni sahibi oldu.
1204 | Şahabeddin Gûrî’nin Oğuz Türklerine Yenilmesi
Gurluların güçlü askeri lideri Şahabeddin Gûrî, Orta Asya steplerinde Oğuz (Guzz) Türkleri ile girdiği çetin muharebede askeri bir başarısızlık yaşayarak geri çekilmek zorunda kaldı.
1206 | Delhi Sultanlığı’nın Kurulması ve Kutbeddin Aybek Dönemi
Şahabeddin Gûrî uğradığı bir suikastla öldürüldü. Onun vefatının ardından Hindistan topraklarındaki askeri komutanı Kutbeddin Aybek, Lahor’da hükümdarlığını ilan ederek köklü Delhi Müslüman Sultanlığı’nın (Muizzîler/Kölemenler) temelini attı.
1210 | Gurlularda Sâm Dönemi ve Delhi’de Aram Şah’ın Cülusu
Gurlu Hükümdarı Mahmud bir suikastla ortadan kaldırıldı ve yerine Sâm geçti. Hindistan’da ise Delhi Sultanı Kutbeddin Aybek’in ani vefatı üzerine tahta geçici olarak Aram Şah çıkarıldı.
1211 | Gurlu Devleti’nin Sonu ve Şemseddin İltutmuş Dönemi
Gurlu Hanedanlığı toprakları Hârizmşahlar tarafından ilhak edilerek bu devletin siyasi varlığına son verildi. Delhi’de ise Aram Şah’ı deviren Şemseddin İltutmuş, sultanlığı kalıcı ve güçlü bir kurumsal yapıya kavuşturdu.
1212 | Ukab Muharebesi ve Endülüs Muvahhidler İdaresinin Zayıflaması
Endülüs coğrafyasında İslam tarihinin en ağır kırılmalarından biri yaşandı; Muvahhidler ordusu, Las Navas de Tolosa (Ukab) Muharebesi’nde Hristiyan ittifakına karşı büyük bir mağlubiyet aldı. Saray entrikalarından kaçan Sultan en-Nâsır Fas’a sığındı ve kısa süre sonra vefat etti; yerine unvanını alan oğlu Ebû Yâkub el-Mustansır geçti.
1214 | Fas Topraklarında Merînîlerin İlk Ortaya Çıkışı
Kuzey Afrika’da Muvahhidlerin zayıflamasını fırsat bilen Benî Merîn (Merînîler), liderleri Abdülhak b. Mahyû idaresinde Fas’ın kuzeydoğu bölgelerini kontrol altına almaya başladı.
1216 | Nakur Muharebesi ve Muvahhidlerin Merînîler Karşısındaki Yenilgisi
Merînî askeri birlikleri, Nakur Muharebesi’nde sömürgeci politikalara yönelen Muvahhid ordusunu ağır bir bozguna uğratarak Kuzey Afrika’daki güç dengelerini tamamen değiştirdi.
1217 | Sebu Nehri Muharebesi ve Abdülhak’ın Şehadeti
Muvahhid kuvvetleri ile Merînîler arasında Sebu Nehri kıyısında gerçekleşen şiddetli muharebeyi Muvahhidler kazandı. Merînî lideri Abdülhak şehit düştü ve Merînî aşiretleri geçici olarak Fas topraklarını tahliye etti.
1218 | Eyyûbîlerde Sultan el Kamil Dönemi ve Merînîlerin Dönüşü
Eyyûbî Hükümdarı el-Melikü’l-Âdil vefat etti ve yerine haçlı seferlerine karşı mücadele edecek olan oğlu el-Melikü’l-Kâmil Muhammed geçti. Fas’ta ise Merînîler, yeni liderleri Osman b. Abdülhak idaresinde geri dönerek Fes şehrini ele geçirdi.
1220 | Hârizmşah Alâeddin Muhammed’in Vefatı ve Moğol İstilası
Cengiz Han komutasındaki Moğol ordularının Türkistan’ı yakıp yıkmasının ardından Hârizmşah hükümdarı Alâeddin Muhammed Sencer, Hazar Denizi’nde bir adada trajik bir şekilde vefat etti; yerine direnişin simgesi olacak oğlu Celâleddin Hârizmşah (Mengüberti) geçti.
1222 | Musul’da Bedreddin Lulu Dönemi
Zengîler sülalesinden Musul Emiri Nâsırüddin Mahmud vefat etti; idari dizginleri ve yönetimi kölelikten yetişen güçlü devlet adamı Bedreddin Lulu tek başına ele geçirdi.
1223 | Muvahhidler Sarayında Taht Kavgaları ve el Âdil İsyanı
Fas’ta el-Mustansır vefat etti, yerine Abdülvâhid geçirildi. Ancak Endülüs’te onun kardeşlerinden biri el-Âdil unvanıyla bağımsızlık ilan etti, ardından Fas’a geçerek Abdülvâhid’i tahttan indirdi. Endülüs’te ise Ebû Muhammed güç kazandı.
1224 | Muvahhidlerde Abdullah el Âdil Dönemi
Muvahhidler tahtındaki çalkantıların ardından idare resmen Abdullah el-Âdil’in eline geçti ancak devletin eyaletler üzerindeki otoritesi büyük yara aldı.
1225 | Abbâsî Halifeliğinde el Müstansır-Billâh Dönemi
Bağdat’ta uzun yıllar hilafet makamında kalan Halife en-Nâsır-Lidîni’llâh vefat etti; kısa süren Zâhir döneminin ardından ilim ve imar faaliyetleriyle öne çıkacak olan el-Müstansır-Billâh halife oldu.
1227 | Muvahhidlerde el Müstâsım Dönemi
Muvahhidler hükümdarı Abdullah el-Âdil bir suikastla öldürüldü; yerine tahta el-Müstâsım unvanıyla Yahya b. Nâsır çıkarıldı.
1229 | Kudüs’ün Teslimi ve Muvahhidlerde el Me’mûn Dönemi
Eyyûbî Sultanı el-Kâmil, stratejik ve siyasi baskılar neticesinde Kudüs’ü geçici olarak Hristiyanlara teslim eden bir anlaşma imzaladı. Fas’ta ise el-Me’mûn, Hristiyan askeri desteğiyle Yahya’yı devirdi ve İbn Tûmert’in mehdilik doktrinini resmen reddetti.
1230 | Yassıçimen Muharebesi ve Hârizmşahlar Devleti’nin Sonu
Anadolu Selçuklu Hükümdarı I. Alâeddin Keykubad ile Celâleddin Hârizmşah orduları arasında gerçekleşen Yassıçimen Muharebesi Celâleddin’in yenilgisiyle sonuçlandı. Bu mağlubiyetin ardından Hârizmşahlar Devleti resmen tarih sahnesinden silindi.
1232 | Muvahhidlerde Abdülvâhid ve er Raşîd Dönemleri
Muvahhidlerde el-Me’mûn’un suikastla öldürülmesinin ardından yerine oğlu er-Raşîd geçti; devlet iç isyanlarla bölünmeye devam etti.
1234 | Eyyûbîlerde el Melikü’l Âdil II Dönemi
Eyyûbî Devleti’nin güçlü sultanı el-Melikü’l-Kâmil vefat etti; yerine taht kavgalarının gölgesinde el-Melikü’l-Âdil II geçti.
1236 | Delhi Sultanı İltutmuş’un Ölümü
Delhi Müslüman Sultanlığı’na en parlak dönemini yaşatan hükümdar Şemseddin İltutmuş vefat etti; yerine kısa süreliğine Rükneddin Fîrûz Şah geçirildi.
1237 | İslam Tarihinin İlk Kadın Hükümdarı: Raziye Sultan’ın Cülusu
Delhi Sultanlığı’nda Rükneddin devlet ricali tarafından tahttan indirildi ve yerine İltutmuş’un vasiyeti uyarınca İslam tarihinin ilk meşru kadın hükümdarı olan Raziye Sultan tahta çıktı.
1240 | Muvahhidlerde Ebû Saîd Dönemi
Fas’ta er-Raşîd vefat etti; yerine müttefik emirlerin rızasıyla oğlu Ebû Saîd el-Murtazâ Muvahhid tahtına oturdu.
1241 | Raziye Sultan’ın Şehadeti ve Bahram Şah Dönemi
Delhi’de Türk emirlerin muhalefeti sonucu tahttan indirilen Raziye Sultan giriştiği mücadelede şehit düştü; yerine Muizzüddin Bahram Şah sultan ilan edildi.
1242 | Bağdat’ın Son Halifesi el Müstâsım-Billâh’ın Tahta Çıkışı
Delhi’de Bahram Şah devrilerek yerine Alâeddin Mesud Şah geçti. Fas’ta Muvahhid hükümdarı Abdülvâhid öldürüldü ve yerine Ebü’l-Hasan es-Saîd geçti. Bağdat’ta ise Moğol felaketini görecek olan son Abbâsî halifesi el-Müstâsım-Billâh makama oturdu.
1244 | Ebu Bayaş Muharebesi ve Kudüs’ün Yeniden Fethi
Muvahhid kuvvetleri Ebu Bayaş Muharebesi’nde Merînîleri mağlup ederek onları geçici olarak Fas topraklarından uzaklaştırdı. Filistin cephesinde ise Müslüman ittifakı Haçlıları mağlup ederek mukaddes şehir Kudüs’ü kesin olarak yeniden fethetti.
1246 | Delhi Tahtında Nâsırüddin Mahmud Şah Dönemi
Delhi Sultanlığı’nda Alâeddin Mesud Şah devlet ricali tarafından tahttan indirildi; yerine dindarlığı ve adaletiyle tanınan Nâsırüddin Mahmud Şah sultan yapıldı.
1248 | Muvahhidlerde el Murtazâ Dönemi
Muvahhid hükümdarı Ebü’l-Hasan es-Saîd, Tlemcen (Tilimsan) üzerine düzenlediği seferde pusuya düşürülerek öldürüldü; yerine el-Murtazâ sultanlık makamına getirildi.
1250 | Merînîlerin Fas Topraklarını Tamamen Ele Geçirmesi
Askeri güçlerini yeniden toplayarak Kuzey Afrika’ya güçlü bir dönüş yapan Merînîler, Muvahhid mukavemetini kırarak Fas topraklarının çok büyük bir bölümünü kontrol altına aldı.
1258 | Bağdat’ın Düşüşü ve Abbâsî Hilafetinin Sonu (Hulâgû Felaketi)
Hulâgû Han komutasındaki İlhanlı Moğol orduları İslam medeniyetinin merkezi Bağdat’ı istila ederek yakıp yıktı. Son Abbâsî Halifesi el-Müstâsım-Billâh hunharca şehit edildi; beş asırlık Bağdat Abbâsî Hilafeti resmen son buldu. Moğollar İran ve Irak’ta İlhanlı devlet idaresini kurdu. Berke Han (Altın Orda lideri) bu katliama şiddetle karşı çıkarak Moğol ittifakından çekildi.
1259 | Tunus’ta Hafsîlerin Hilafet İlanı
Kuzey Afrika’da Hafsî hükümdarı Ebû Abdullah Muhammed, Bağdat’ın düşüşünün ardından İslam dünyasının hamiliğini üstlenmek amacıyla kendisini Müstansır-Billâh unvanıyla halife ilan etti.
1260 | Ayn Câlût Muharebesi ve Moğolların Yenilmezlik Efsanesinin Yıkılışı
Sultan Seyfeddin Kutuz ve Emir Baybars komutasındaki Memlûk ordusu, Filistin’deki Ayn Câlût Muharebesi’nde Moğolları tarihi bir bozguna uğrattı. Bu zaferle Moğol ilerleyişi durduruldu, Suriye kurtarıldı ve hemen ardından I. Baybars Memlûk tahtına çıktı.
1262 | Sühreverdiyye Tarikatı Lideri Bahâeddin Zekeriyyâ’nın Vefatı
Hindistan alt kıtasında İslamiyet’in yayılmasında ve Sühreverdiyye tasavvuf ekolünün kurumsallaşmasında en büyük paya sahip olan meşhur alim Bahâeddin Zekeriyyâ Multânî vefat etti.
1265 | Hulâgû Han’ın Ölümü ve Baba Ferîd’in Vefatı
Bağdat katliamının müsebbibi İlhanlı hükümdarı Hulâgû Han öldü. Aynı yıl Hindistan alt kıtasının büyük Çiştî mürşidi, meşhur mutasavvıf Baba Ferîdüddin Genc-i Şeker vefat etti.
1266 | İlk Müslüman Altın Orda Hanı Berke Han’ın Vefatı
İslamiyet’i kabul ederek tebaasının da Müslüman olmasını sağlayan, Moğol dünyasında adaletiyle öne çıkan Altın Orda Hükümdarı Berke Han vefat etti. Aynı yıl Tunus’a yönelik Sekizinci Haçlı Seferi fiyaskoyla sonuçlandı.
1267 | Endonezya’da İlk Müslüman Devletin Kurulması ve Muvahhidlerin Sonu
Melikü’s-Sâlih, Endonezya/Sumatra adasında ilk egemen Müslüman devlet olan Samudra Pasai Sultanlığı’nı kurdu. Fas’ta ise el-Murtazâ’nın suikastla öldürülmesinin ardından başa geçen Ebû Debbûs el-Merînîler tarafından devrildi; böylece köklü Muvahhidler Devleti resmen tarihe karıştı ve Merînîler Ebû Yâkub idaresinde Fas’ın mutlak hakimi oldu.
1270 | Mali Müslüman Devletinin Kuruluşu
Batı Afrika’da İslam medeniyetinin zengin ve güçlü temsilcilerinden biri olacak olan Mali Müslüman İmparatorluğu, kurucu lider Mansa Vali idaresinde resmen örgütlendi.
1272 | Gırnata Nasrî Hanedanının Kuruluşu
Endülüs’te yüzyıllar boyu İslam sancağını dalgalandıracak olan Gırnata (Nasrîler) Devleti’nin kurucusu I. Muhammed (İbnü’l-Ahmer) vefat etti; yerine II. Muhammed geçti.
1273 | Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin Vefatı
İslam irfan ve tasavvuf tarihinin en büyük mütefekkirlerinden, “Mesnevî” müellifi Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Konya’da vefat etti.
1274 | Nasîrüddin Tûsî’nin Ölümü ve Dokuzuncu Haçlı Seferi Sonu
İslam dünyasının meşhur astronom ve matematikçilerinden Nasîrüddin Tûsî vefat etti. İngiltere Kralı I. Edward öncülüğünde düzenlenen Dokuzuncu Haçlı Seferi tam bir fiyaskoyla sonuçlanarak nihayete erdi. Merînîler ise Ziyânîlerden Sijilmâsa’yı geri aldı.
1277 | Memlûk Sultanı I. Baybars’ın Vefatı
Moğollara ve Haçlılara karşı kazandığı zaferlerle adını İslam tarihine altın harflerle yazdıran, devletin gerçek kurucusu sayılan Memlûk Sultanı I. Baybars vefat etti.
1280 | Birinci Humus Muharebesi ve Moğolların Püskürtülmesi
Sultan Kalavun idaresindeki Memlûk ordusu, Suriye’yi yeniden istila etmek amacıyla saldıran İlhanlı Moğol kuvvetlerini Humus önlerinde ağır bir yenilgiye uğrattı.
1283 | Ziyânîlerde Ebu Said Osman Dönemi
Kuzey Afrika Cezayir Abdülvâdid (Ziyânî) hükümdarı Yagmurâsen b. Ziyân vefat etti; yerine taht düzeni uyarınca oğlu Ebû Saîd Osman geçti.
1285 | Tunus Hafsî Devleti’nin Parçalanması
Hafsî Devleti bünyesinde baş gösteren iç krizler neticesinde devlet resmen Tunus ve Bicâye olmak üzere iki ayrı idari emirliğe bölündü.
1286 | Delhi Sultanı Gıyaseddin Balaban’ın Ölümü ve Bengal’in Bağımsızlığı
Delhi Sultanlığı’nın güçlü idari ve askeri teşkilatçısı Gıyaseddin Balaban vefat etti. Bengal’de ise Buğra Han, merkezi idareden ayrılarak Nasîrüddin unvanıyla bağımsızlığını ilan etti. Merînî hükümdarı Ebû Yûsuf Yâkub da aynı yıl vefat etti.
1290 | Halacîler Hanedanlığı’nın Kuruluşu ve Ziyânî Yayılması
Delhi’de kölemen emirlerin idaresi son buldu; Celâleddin Halacî tahta çıkarak köklü Halacîler (Khiljis) Hanedanı dönemini başlattı. Cezayir’de ise Ziyânî hükümdarı Ebû Saîd Osman askeri fetihlerle Orta Mağrib’in büyük bölümünü kontrol altına aldı.
1291 | Büyük Mütefekkir Şeyh Sâdî-i Şîrâzî’nin Vefatı
İslam edebiyatı ve ahlak felsefesinin zirve isimlerinden, “Gülistan” ve “Bostan” eserlerinin müellifi meşhur şair Sâdî-i Şîrâzî Şiraz’da vefat etti.
1296 | Gazan Han’ın İslamiyet’i Kabul Etmesi ve İlhanlıların Müslüman Oluşu
İlhanlı Moğol hükümdarı Gazan Han, Emir Nevruz’un telkinleriyle resmen İslamiyet’i kabul ederek Mahmud adını aldı. Onunla birlikte binlerce Moğol askeri de Müslüman oldu; İlhanlı Devleti resmen bir İslam devletine dönüştü.
1299 | Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu ve Merînîlerin Tilimsan Kuşatması
Söğüt ve Domaniç merkezli olarak hutbe okutup sikke bastıran Osman Gazi, bağımsız Osmanlı Beyliği’ni (Devlet-i Aliyye) kurdu. Suriye coğrafyası yeniden Moğol istilasına uğrarken, Kuzey Afrika’da Merînî orduları Ziyânîlerin başkenti Tilimsan’ı (Tlemcen) kuşatma altına aldı.
Akademik Kaynakça
- Aka, İsmail. İlhanlılar ve Ortadoğu’da Moğol Hakimiyeti. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
- Kopraman, Kazım Yaşar. Memlûkler Dönemi İslam Tarihi. TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), ilgili makaleler.
- Kutbeddin Aybek, İltutmuş ve Berke Han maddeleri, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, ilgili ciltler.
- Lapidus, Ira M. İslam Toplumları Tarihi – Cilt 1. çev. Yasin Aktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.
- Sırma, İhsan Süreyya. Kronolojik İslam Tarihi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
- Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi I. Cilt: Osmanlı Devleti’nin Kuruluşundan İstanbul’un Fethine Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
- Yazıcı, Tahsin. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), Ankara 2004, c. 29, ss. 441-448.
- Web Kaynağı: “Islamic History Timeline – 13th Century (1200-1299)”, Alim.org Online Islamic History and Resource Library, Erişim Tarihi: 2026.
Kaynak: islamvetarih.com