1101 | Fâtımî Halifeliğinde el-Âmir Dönemi
Fâtımî Halifesi Müsta‘lî-Billâh vefat etti. Bu ölümün ardından hanedan veraset düzeni uyarınca yerine el-Âmir Bi-Ahkâmillâh geçerek halifelik makamının yeni sahibi oldu.
1105 | Büyük Selçuklu Tahtında Muhammed Tapar Dönemi
Büyük Selçuklu Sultanı Berkyaruk vefat etti. Yaşanan taht mücadelelerinin ardından idari dizginleri eline alan kardeşi Muhammed Tapar tahta çıktı.
1106 | Murâbıtlar Lideri Yusuf b. Taşfîn’in Vefatı
Endülüs’te Hristiyan ilerleyişini durduran ve Kuzey Afrika’da güçlü bir devlet kuran Murâbıtlar (Almoravids) hükümdarı Yusuf b. Taşfîn vefat etti. Yerine oğlu Ali b. Yusuf geçti.
1107 | Türkiye Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan’ın Şehadeti
Anadolu’da Haçlılara karşı destansı bir mücadele yürüten Türkiye Selçuklu Sultanı I. Kılıç Arslan, Habur Nehri’nde sulara kapılarak şehit düştü. Siyasi krizin ardından tahta Melikşah geçti.
1108 | Zîrîlerde Yahya b. Temîm Dönemi
Kuzey Afrika’da hüküm süren Zîrî hanedanlığının hükümdarı Temîm b. Muiz vefat etti; yerine taht hakkı uyarınca oğlu Yahya b. Temîm geçti.
1116 | Türkiye Selçuklu Tahtında Sultan Mesud Dönemi
Türkiye Selçuklu Devleti bünyesinde yaşanan taht kavgalarının neticesinde Sultan Melikşah tahttan indirilerek yerine devletin kurumsallaşmasında büyük payı olacak olan I. Rükneddin Mesud hükümdar ilan edildi.
1118 | Abbâsî Halifeliğinde Müsterşid Dönemi ve İspanya’da Saragossa’nın Düşüşü
Büyük Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar vefat etti ve yerine II. Mahmud geçti. Bağdat’ta ise Abbâsî Halifesi Müstazhir-Billâh’ın vefatıyla yerine el-Müsterşid-Billâh makama oturdu. Endülüs cephesinde ise Hristiyan krallıklar Müslümanların elindeki stratejik Saragossa (Saraqusta) şehrini işgal etti.
1121 | Fâtımîlerde el-Hâfız Dönemi
Fâtımî Halifesi el-Âmir Bi-Ahkâmillâh vefat etti; saraydaki emirlerin kararıyla yerine el-Hâfız Li-Dînillâh yeni halife olarak ilan edildi.
1127 | Musul’da Zengîler Hanedanlığı’nın Kurulması
İmâdeddin Zengî, Musul merkezli olarak köklü Zengîler (Zangid) idaresini kurdu. Bu kuruluş, Haçlı istilasına karşı yürütülecek sistemli cihad hareketinin dönüm noktası oldu.
1128 | Hârizmşahlar tahtında Atsız Dönemi
Hârizmşahlar hükümdarı Kutbeddin Muhammed vefat etti; yerine Büyük Selçuklulara karşı bağımsızlık mücadelesiyle öne çıkacak olan oğlu Atsız geçerek tahta oturdu.
1130 | Selçuklularda II. Tuğrul Dönemi
Büyük Selçuklu Sultanı II. Mahmud vefat etti; taht çekişmelerinin ardından idare II. Tuğrul’un eline geçti.
1134 | Halife Müsterşid’in Şehadeti ve Sultan Mesud Dönemi
Abbâsî Halifesi el-Müsterşid-Billâh bir suikast neticesinde şehit edildi; yerine er-Râşid-Billâh halife oldu. Selçuklu sarayında ise II. Tuğrul vefat etti ve yerine Gıyaseddin Mesud tahta çıktı.
1135 | Abbâsî Halifeliğinde el-Muktefî-Liemrillâh Dönemi
Bağdat’ta Halife er-Râşid-Billâh askeri ve siyasi baskılar neticesinde görevinden azledildi; yerine Selçuklu nüfuzuna karşı hilafetin otoritesini yeniden canlandıracak olan el-Muktefî-Liemrillâh halife yapıldı.
1144 | Urfa’nın Fethi ve İkinci Haçlı Seferi’nin Tetiklenmesi
Musul Atabeyi İmâdeddin Zengî, Haçlıların elindeki Urfa (Edessa) Kontluğu’nu fethederek ortadan kaldırdı. Bu büyük İslam zaferi, Avrupa’da İkinci Haçlı Seferi’nin başlamasına neden oldu.
1146 | Nureddin Mahmud Zengî Döneminin Başlaması
Büyük mücahid İmâdeddin Zengî uğradığı bir suikastla şehit düştü; yerine İslam birliği politikasının en büyük mimarlarından olacak olan oğlu Nureddin Mahmud Zengî geçti.
1147 | Mağrib’de Muvahhidler Dönemi ve Murâbıtların Sonu
Kuzey Afrika’da büyük bir dini-siyasi dönüşüm yaşandı; Abdülmü’min el-Kûmî önderliğindeki Muvahhidler (Almohad), Murâbıtlar Hanedanlığı’nı tamamen ortadan kaldırarak Fas ve çevresinin mutlak hakimi oldu.
1148 | Kuzey Afrika’da Zîrîler İdaresinin Sonu
Normandiyalı istilacıların denizden düzenlediği saldırılar ve iç krizler neticesinde Kuzey Afrika’daki köklü Zîrîler sülalesinin siyasi varlığı resmen nihayete erdi.
1149 | Fâtımî Halifeliğinde ez-Zâfir Dönemi
Kahire’de Fâtımî Halifesi el-Hâfız vefat etti; yerine saray bürokrasisinin gölgesinde ez-Zâfir-Biemrillâh yeni halife olarak tahta çıkarıldı.
1152 | Hammâdîler İdaresinin Sona Ermesi
Büyük Selçuklu Sultanı Mesud vefat etti, yerine II. Melikşah geçti. Kuzey Afrika’da ise Muvahhidlerin batıya doğru genişleme siyaseti neticesinde Hammâdîler hanedan idaresi resmen ortadan kaldırıldı.
1153 | Selçuklularda II. Muhammed Dönemi
Büyük Selçuklu tahtında II. Melikşah devrilerek yerine II. Gıyaseddin Muhammed tahta çıkarıldı; devletin parçalanma süreci hızlandı.
1154 | Fâtımîlerde el-Fâiz Dönemi
Fâtımî Halifesi ez-Zâfir uğradığı bir saray suikastıyla öldürüldü; yerine çocuk yaştaki el-Fâiz-Binasrıllâh halifelik makamına oturtuldu.
1156 | Türkiye Selçuklu Tahtında II. Kılıç Arslan Dönemi
Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesud vefat etti; yerine Bizans’a karşı Miryokefalon Zaferi’ni kazanacak olan oğlu II. Kılıç Arslan hükümdar oldu.
1159 | Selçuklu Sarayında Süleyman Şah Dönemi
Gıyaseddin II. Muhammed’in vefatının ardından Büyük Selçuklu bakiyesi üzerinde taht mücadeleleri sertleşti ve Süleyman Şah yeni hükümdar oldu.
1160 | Halife Müstencid ve Son Fâtımî Halifesi el-Âdıd Dönemi
Bağdat’ta Halife el-Muktefî vefat etti, yerine el-Müstencid-Billâh geçti. Kahire’de ise Halife el-Fâiz’in ölümüyle yerine Fâtımîlerin son halifesi olacak olan el-Âdıd-Lidînillâh getirildi.
1161 | Selçuklularda Arslanşah Dönemi
Süleyman Şah’ın yönetimden uzaklaştırılmasının ardından tahta Arslanşah geçirilerek Selçuklu merkezi otoritesi korunmaya çalışıldı.
1163 | Muvahhidlerde Ebû Yâkub Yûsuf Dönemi
Muvahhidler Devleti’nin kurucu lideri Abdülmü’min el-Kûmî vefat etti; yerine devletin sınırlarını Endülüs’e kadar genişletecek olan oğlu Ebû Yâkub Yûsuf geçti.
1170 | Abbâsî Halifeliğinde el-Müstazî-Biemrillâh Dönemi
Bağdat’ta Abbâsî Halifesi el-Müstencid-Billâh vefat etti; yerine dinî reformlara ve ilme destek veren el-Müstazî-Biemrillâh yeni halife oldu.
1171 | Fâtımîlerin Yıkılışı ve Selahaddîn-i Eyyûbî Dönemi (Mısır’ın Sünnîleşmesi)
Son Fâtımî Halifesi el-Azd (el-Âdıd) vefat etti. Mısır’da idareyi elinde tutan büyük komutan Selahaddîn-i Eyyûbî, Şiî Fâtımî devletine resmen son verdi. Bağdat’taki Sünnî Abbâsî halifesi adına hutbe okutarak köklü Eyyûbîler (Ayyubid) Hanedanlığı’nı kurdu.
1172 | Hârizmşahlar Sarayında Taht Savaşları
Hârizmşah İl Arslan vefat etti; oğulları Sultanşah ile Tekiş arasında uzun yıllar sürecek olan taht kavgaları baş gösterdi.
1173 | Alâeddin Tekiş’in Hârizmşah Tahtını Ele Geçirmesi
Taht mücadelesinde üstünlük sağlayan Alâeddin Tekiş, kardeşi Sultanşah’ı mağlup ederek Hârizmşahlar tahtının tek meşru hakimi oldu.
1174 | Selahaddîn-i Eyyûbî’nin Suriye’yi İlhaki ve İslam Birliği
Büyük sultan Nureddin Mahmud Zengî vefat etti. Onun vefatının ardından ortaya çıkan otorite boşluğunu dolduran Selahaddîn-i Eyyûbî, Suriye ve Şam topraklarını kendi devletine bağlayarak Haçlılara karşı tek bir Sünnî İslam cephesi kurdu.
1175 | Gurluların Gazne’yi Ele Geçirmesi
Gurlu hanedanlığı yükselişini sürdürerek, Oğuz (Guzz) Türklerinin elindeki tarihi Gazne şehrini düzenledikleri askeri harekatla tamamen işgal etti.
1176 | Son Irak Selçuklu Hükümdarı III. Tuğrul Dönemi
Selçuklu sarayında Arslanşah vefat etti; yerine Selçukluların bu koldaki son hükümdarı olacak olan III. Tuğrul Beg tahta çıktı.
1179 | Halife Nâsır-Lidînillâh Dönemi ve Gurluların Peşaver’i Fethi
Bağdat’ta uzun yıllar hüküm sürecek olan güçlü Halife en-Nâsır-Lidîni’llâh makama oturdu. Hindistan kapılarında ise Şahabeddin Gûrî komutasındaki Gurlu ordusu stratejik Peşaver şehrini fethetti.
1185 | Muvahhidlerde Ebû Yûsuf el-Mansûr Dönemi
Muvahhid hükümdarı Ebû Yâkub Yûsuf vefat etti; yerine Endülüs’te Hristiyanlara karşı büyük Alarcos (Erek) zaferini kazanacak olan oğlu Ebû Yûsuf el-Mansûr geçti.
1186 | Gazneliler Devleti’nin Gurlular Tarafından Yıkılması
Gurlu orduları, Pencap bölgesine düzenledikleri son askeri seferle Lahor’u ele geçirerek köklü Müslüman Türk devleti Gaznelileri tamamen ortadan kaldırdı.
1187 | Hıttîn Muharebesi ve Kudüs’ün Selahaddîn-i Eyyûbî Tarafından Fethi
Selahaddîn-i Eyyûbî komutasındaki İslam ordusu, Hıttîn Muharebesi’nde Haçlı ordusunu imha etti. Bu tarihi zaferin ardından, 88 yıldır Haçlı işgali altında olan mukaddes şehir Kudüs fütûhatla geri alındı ve Üçüncü Haçlı Seferi tetiklendi.
1191 | Birinci Tarâin Muharebesi
Hindistan alt kıtasına doğru ilerleyen Gurlu hükümdarı Şahabeddin Gûrî’nin ordusu, Racput ittifakına karşı yapılan Birinci Tarâin Muharebesi’nde askeri bir başarı elde edemeyerek geri çekildi.
1193 | Sultan Selahaddîn-i Eyyûbî’nin Vefatı ve İkinci Tarâin Zaferi
Kudüs fatihi, İslam dünyasının büyük hamisi Sultan Selahaddîn-i Eyyûbî Şam’da vefat etti; yerine oğlu el-Melikü’l-Azîz İmâdeddin geçti. Hindistan cephesinde ise Şahabeddin Gûrî, İkinci Tarâin Muharebesi’nde Hint güçlerini kesin bir yenilgiye uğratarak Kuzey Hindistan kapılarını Müslümanlara açtı.
1194 | Müslümanların Delhi’ye Girişi ve Büyük Selçuklu Saltanatının Sonu
Gurlu komutan Kutbeddin Aybek idaresindeki Müslüman orduları Delhi’yi fethederek kalıcı kontrol sağladı. İran’da ise III. Tuğrul’un Hârizmşah Tekiş karşısında yenilmesi ve ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti resmi olarak tarih sahnesinden silindi.
1199 | Hârizmşahlarda Alâeddin Muhammed Dönemi ve Gurlu İlerleyişi
Hârizmşah hükümdarı Tekiş vefat etti ve yerine Cengiz Han ile karşı karşıya gelecek olan oğlu Alâeddin Muhammed geçti. Muvahhidlerde el-Mansûr’un ölümüyle yerine en-Nâsır (Muhammad Nasır) geçti. Gurlular ise askeri fetihlerini doğuya yayarak Kuzey Hindistan ve Bengal topraklarını tamamen kontrol altına aldı.
Akademik Kaynakça
- Ayan, Ergin. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2012.
- Köymen, Mehmet Altay. Selahaddin Eyyubi ve Dönemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1993.
- Zengîler, Eyyûbîler ve Hârizmşahlar maddeleri, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, ilgili ciltler.
- Lapidus, Ira M. İslam Toplumları Tarihi – Cilt 1. çev. Yasin Aktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.
- Merçil, Erdoğan. Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991.
- Sırma, İhsan Süreyya. Kronolojik İslam Tarihi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
- Sevim, Ali & Merçil, Erdoğan. Selçuklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Teşkilat ve Kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
- Web Kaynağı: “Islamic History Timeline – 12th Century (1100-1199)”, Alim.org Online Islamic History and Resource Library, Erişim Tarihi: 2026.
Kaynak: islamvetarih.com