700 | Kuzey Afrika Berberîlerine Yönelik Askerî Harekâtlar
Emevî Devleti orduları, İfrîkıye (Kuzey Afrika) coğrafyasındaki hakimiyeti kesinleştirmek ve sükuneti sağlamak amacıyla berberî kabilelerine karşı geniş çaplı askeri seferler başlattı.
702 | İbnü’l-Eş‘as İsyanı ve Deyrülcemâcim Muharebesi
Irak Genel Valisi Haccâc b. Yûsuf’un politikalarına karşı Abdurrahman b. Muhammed b. el-Eş‘as önderliğinde büyük bir askeri isyan patlak verdi. Taraflar arasında gerçekleşen tarihi Deyrülcemâcim Muharebesi Emevî merkezi ordusunun zaferiyle sonuçlandı.
705 | Abdülmelik b. Mervan’ın Vefatı ve I. Velîd Dönemi
Emevî Devleti’ne kurumsal kimliğini kazandıran Halife Abdülmelik b. Mervan vefat etti; yerine fetih hareketlerinin zirveye ulaşacağı oğlu I. Velîd halife ilan edildi.
711 | Üç Büyük Kıtanın Fethi (Endülüs, Sind ve Mâverâünnehir)
İslam tarihinin en büyük askeri fetih dalgası başladı; Tarık b. Ziyad komutasındaki ordular Endülüs’e (İspanya) girdi. Muhammed b. Kāsım, Sind (Hindistan) bölgesini fethetti. Kuteybe b. Müslim ise Mâverâünnehir (Orta Asya) topraklarında kalıcı kontrol sağladı.
712 | Müslüman Ordularının Fetih Cephelerinde İlerleyişi
İslam orduları girdikleri üç büyük stratejik hat olan İspanya içleri, Hindistan sınırları ve Orta Asya steplerinde askeri başarılarını tahkim ederek ilerlemeye devam etti.
713 | Multan Şehrinin Müslümanlarca Fethi
Muhammed b. Kāsım komutasındaki Emevî birlikleri, Sind bölgesinin en büyük altın ve dini merkezi konumundaki tarihi Multan şehrini fethederek kontrol altına aldı.
715 | Halife I. Velîd’in Vefatı ve Süleyman b. Abdülmelik Dönemi
Büyük fetihlerin ve imar faaliyetlerinin hamisi Halife I. Velîd vefat etti; yerine taht veraseti doğrultusunda kardeşi Süleyman b. Abdülmelik halife oldu.
716 | İstanbul Kuşatması Askerî Harekâtı
Halife Süleyman’ın talimatıyla, Mesleme b. Abdülmelik komutasındaki devasa Emevî ordusu ve donanması, Bizans İmparatorluğu’nun başkenti Konstantinopolis’i (İstanbul) denizden ve karadan büyük bir kuşatma altına aldı.
717 | Halife Süleyman’ın Ölümü ve Ömer b. Abdülaziz Dönemi (Adalet Devri)
Kuşatma sürerken Halife Süleyman vefat etti; yerine Emevî hanedanlığının adalet, zühd ve takvasıyla tanınan meşhur hükümdarı Ömer b. Abdülaziz halife ilan edildi. Ömer b. Abdülaziz, İstanbul kuşatmasını kaldırarak orduyu geri çağırdı.
720 | Hâmî-i Adalet Halife Ömer’in Şehadeti ve II. Yezîd Dönemi
Emevî Devleti bünyesinde büyük sosyal ve dinî reformlar yapan Ömer b. Abdülaziz, hanedan üyeleri tarafından zehirlenerek şehit edildi; yerine II. Yezîd halifelik makamına oturdu.
724 | Halife II. Yezîd’in Vefatı ve Hişâm b. Abdülmelik Dönemi
Emevî tahtında II. Yezîd hayatını kaybetti; yerine mali ve idari disiplini yeniden tesis edecek olan dördüncü kardeş Hişâm b. Abdülmelik yeni halife ilan edildi.
725 | Müslüman Ordularının Fransa İçlerindeki Nimes Şehrini Fethi
Endülüs üzerinden Pirene dağlarını aşan Müslüman askeri birlikleri, Galya (Fransa) topraklarının güneyindeki stratejik Nimes şehrini fethederek garnizon kurdu.
732 | Puatya Muharebesi (Belâtüşşühedâ Zafer ve Geri Çekiliş)
Abdurrahman el-Gāfikī komutasındaki Endülüs İslam ordusu, Fransa içlerinde Tours ve Poitiers şehirleri arasında Frank lideri Charles Martel’in ordusuyla karşılaştı. Abdurrahman el-Gāfikī’nin şehit düştüğü bu çetin muharebenin (Belâtüşşühedâ) ardından Müslümanlar geri çekildi.
737 | Avignon Muharebesi ve Fransa Sınırında Dengeler
Fransa coğrafyasında askeri harekatı sürdüren Müslüman birlikleri, Avignon yakınlarında Frank kuvvetlerinin karşı taarruzu nedeniyle askeri bir başarı elde edemeyerek güneye doğru hatlarını kaydırdı.
740 | Zeyd b. Ali İsyanı ve Kuzey Afrika’da Eşraf Muharebesi
Hz. Ali’nin torunlarından Zeyd b. Ali, Kufe’de Emevî yönetimine karşı adalet arayışıyla bir isyan başlatsa da şehit edildi. Kuzey Afrika’da ise haricî fikirlerin etkisiyle büyük Berberî İsyanı patlak verdi; Emevî aristokrasisinin ağır kayıplar verdiği “Eşraf Muharebesi” (Gezva el-Eşraf) gerçekleşti.
741 | Bakdûra Muharebesi ve Kuzey Afrika Karışıklıkları
Kuzey Afrika’daki Berberî isyanını bastırmak amacıyla Suriye’den gönderilen Emevî ordusu, Sebû nehri yakınlarındaki Bakdûra Muharebesi’nde haricî asiler karşısında ağır bir yenilgi aldı.
742 | Kayrevan’da Emevî Otoritesinin Yeniden Sağlanması
Emevî Devleti’nin görevlendirdiği tecrübeli komutan Hanzala b. Safvân, Tunus yakınlarında haricî ordularını büyük bir askeri dehayla mağlup ederek Kayrevan şehrinde Sünnî devlet otoritesini yeniden kurdu.
743 | Halife Hişâm’ın Vefatı, II. Velîd Dönemi ve Horasan’da Siyasi Kriz
Halife Hişâm vefat etti, yerine II. Velîd geçti. Horasan’da ise Şîî eğilimli Yahya b. Zeyd, Emevî yönetimine karşı başlattığı askeri mücadelede şehit düştü; bu ölüm Abbâsî ihtilalinin zeminini güçlendirdi.
744 | Kanlı Saray Darbeleri ve Son Emevî Halifesi II. Mervan’ın Cülusu
Emevî hanedanı içinde tam bir kaos yaşandı; II. Velîd öldürüldü ve yerine III. Yezîd geçti, o da kısa süre sonra öldü. Yerine geçen İbrahim devrildi. Aynülcürr Muharebesi’nin ardından askeri gücü elinde tutan II. Mervan (Himar) son Emevî halifesi olarak tahta çıktı.
745 | Haricîlerin Kûfe ve Musul Şehirlerini İşgali
Emevî merkezi otoritesinin çöküşünden yararlanan Haricî isyancılar, Irak ve Cezîre bölgelerinde stratejik öneme sahip Kûfe ve Musul şehirlerini işgal ederek kontrolü ele geçirdi.
746 | Rûsâsûsâ Muharebesi ve Şehirlerin II. Mervan Tarafından Geri Alınması
Halife II. Mervan komutasındaki Emevî ordusu, Rûsâsûsâ yakınlarında Haricî güçlerini imha etti; Kûfe ve Musul şehirleri yeniden devlet kontrolüne dahil edildi.
747 | Ebû Müslim-i Horasânî’nin Siyah Sancakları Açması (Abbâsî İhtilali)
Merv yakınlarında Ebû Müslim-i Horasânî, Abbâsî hanedanı adına resmi ihtilal hareketini başlattı. Siyah sancakların açılmasıyla birlikte Emevî yönetimine karşı biriken tüm muhalefet tek bir çatı altında birleşti.
748 | Rey Muharebesi ve İhtilal Ordusunun İlerleyişi
Kahtabe b. Şebîb komutasındaki Abbâsî ihtilal orduları, Rey önlerinde Emevî valisinin askeri güçlerini mağlup ederek İran coğrafyasının kapılarını tamamen açtı.
749 | Nihavent ve İsfahan Zaferleri ile İlk Abbâsî Halifesi es-Seffâh’ın Cülusu
Abbâsî orduları İsfahan ve Nihavent muharebelerinde Emevî ordularını tamamen çökertti. Kûfe şehri ele geçirildi ve Ebü’l-Abbas es-Seffâh, Kûfe Camii’nde resmen ilk Abbâsî halifesi ilan edildi.
750 | Zap Suyu Muharebesi, Şam’ın Düşüşü ve Emevî Devleti’nin Yıkılışı
Abbâsîler ile Emevîler arasında gerçekleşen tarihi Zap Suyu Muharebesi’ni Abbâsîler kazandı. Halife II. Mervan Mısır’a kaçtı ancak yakalanarak öldürüldü. Emevî başkenti Şam düştü; 90 yıllık Emevî Devleti resmen yıkılarak Abbâsî dönemi başladı.
751 | Vâsıt’ın Fethi ve Vezir Ebû Seleme el-Hallâl’ın Suikastı
Emevîlerin Irak’taki son direniş noktası olan Vâsıt şehri Abbâsî ordularınca fethedildi. Siyasi nüfuz mücadeleleri neticesinde, “Âl-i Muhammed’in Veziri” unvanıyla bilinen Ebû Seleme el-Hallâl karanlık bir saray suikastıyla öldürüldü.
754 | Halife es-Seffâh’ın Ölümü ve Ebû Ca‘fer el-Mansûr Dönemi
İlk Abbâsî halifesi es-Seffâh vefat etti; yerine imparatorluğun gerçek kurucusu ve idari dehası olarak kabul edilen kardeşi Ebû Ca‘fer el-Mansûr yeni halife oldu.
755 | Abdullah b. Ali İsyanı ve Ebû Müslim-i Horasânî’nin Katli
Halife Mansûr, tahtta hak iddia eden amcası Abdullah b. Ali’nin isyanını bastırdı. Ardından, ihtilalin askeri gücü olan ve kendisi için tehdit gördüğü Ebû Müslim-i Horasânî’yi sarayında katlettirdi; bu ölüm Horasan’da Sünbâd isyanını tetikledi.
756 | Endülüs Emevî Devleti’nin Kurtuba’da Kuruluşu
Emevî katliamından kaçarak Kuzey Afrika üzerinden İspanya’ya geçmeyi başaran Abdurrahman b. Muâviye (Dâhil), Kurtuba merkezli bağımsız Endülüs Emevî Emirliği’ni kurarak sülalesinin adını tarihe yeniden yazdırdı.
762 | Medine’de Nîsî-Alevî Ayaklanması (Nefsüzzekiyye İsyanı)
Hz. Hasan’ın torunu Muhammed b. Abdullah (Nefsüzzekiyye) Medine’de, kardeşi İbrahim ise Basra’da Abbâsî otoritesine karşı büyük bir meşruiyet isyanı başlattı; isyanlar Halife Mansûr’un orduları tarafından kanlı bir şekilde bastırıldı.
763 | Bağdat Şehrinin Kurulması (Medînetüsselâm)
Halife Ebû Ca‘fer el-Mansûr, Abbâsî İmparatorluğu’nun kalıcı merkezi, ilim ve ticaret başkenti olacak olan yuvarlak planlı “Bağdat” (Medînetüsselâm) şehrinin resmi temellerini atarak inşasını başlattı. Aynı yıl Abbâsîlerin Endülüs’ü geri alma harekatı başarısız oldu.
767 | Sicilmâse Hâricî Emirliği’nin Kurulması ve Üstad Sîs İsyanı
İbn Medrâr, Kuzey Afrika’nın güneyindeki stratejik ticaret merkezi Sicilmâse’de Suffrî-Hâricî karakterde bağımsız Midrârîler devlet idaresini kurdu. Horasan’da ise Üstad Sîs önderliğindeki yerel ayaklanma bastırıldı.
772 | Cenbî Muharebesi ve Fas’ta Rüstemîler Devleti’nin Kuruluşu
Kuzey Afrika’da Cenbî Muharebesi gerçekleşti. Tahert merkezli olarak İbâzî-Hâricî ekolünün en büyük siyasi temsilcisi olacak olan Rüstemîler (Rustamid) devlet idaresi Fas/Cezayir sınırında resmen örgütlendi.
775 | Halife Mansûr’un Vefatı ve el-Mehdî Dönemi
Bağdat’ın kurucusu Halife Mansûr hac yolculuğu esnasında vefat etti; yerine zendeka hareketlerine karşı mücadelesiyle öne çıkacak olan oğlu el-Mehdî yeni Abbâsî halifesi oldu.
777 | Saragossa Muharebesi ve Endülüs Sınır Güvenliği
İspanya topraklarında, Endülüs Emevî Emirliği ile Hristiyan ittifakı ve bazı asi valiler arasında stratejik Saragossa (Saraqusta) şehri çevresinde şiddetli askeri çatışmalar yaşandı; şehir Emevî kontrolünde kaldı.
785 | Halife el-Mehdî’nin Ölümü ve el-Hâdî Dönemi
Abbâsî Halifesi el-Mehdî vefat etti; yerine kısa ömürlü saltanatı ve katı idari politikalarıyla bilinen oğlu el-Hâdî halifelik makamına getirildi.
786 | Halife Hârûnürreşîd’in Tahta Çıkışı (Zirve Dönem)
Halife el-Hâdî’nin şüpheli vefatının ardından, yerine İslam medeniyetinin ve Binbir Gece Masalları’nın efsanevi hamisi olan kardeşi Hârûnürreşîd halife unvanıyla tahta cülus etti.
788 | Mağrib’de İdrîsîler Devleti’nin Kuruluşu ve Endülüs’te I. Hişâm Dönemi
Hz. Hasan’ın soyundan gelen İdris b. Abdullah, Kuzey Afrika Fas coğrafyasında Şîî-Zeydî karakterdeki ilk bağımsız hanedan olan İdrîsîler (Idrisid) Devleti’ni kurdu. Endülüs’te ise I. Abdurrahman vefat etti; yerine oğlu I. Hişâm tahta çıktı.
792 | Güney Fransa’ya Yönelik Deniz Seferleri
Endülüs Emevî Emirliği donanması, Frank krallıklarının baskısını kırmak amacıyla askeri kanadını kuzeye kaydırarak Güney Fransa kıyılarına yönelik başarılı çıkarma harekatları düzenledi.
796 | Endülüs Emevîlerinde I. Hakem Dönemi
Kurtuba tahtında adil yönetimiyle tanınan dindar hükümdar I. Hişâm vefat etti; yerine iç ayaklanmalar ve “Rabad Vakası” ile sarsılacak olan oğlu I. Hakem yeni emir oldu.
799 | Hazar Türklerinin İsyanının Bastırılması
Kafkasya sınır boylarında Abbâsî otoritesine karşı ayaklanan Hazar Türklerinin askeri harekatı, hilafet ordularının sınır tahkimatları ve sert müdahalesiyle tamamen kontrol altına alınarak bastırıldı.
Akademik Kaynakça
- Apak, Adem. Emevîler Dönemi İslam Tarihi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2014.
- Aycan, İrfan & Sarıçam, İbrahim. Emevîler. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002.
- Yıldız, Hakkı Dursun. Abbâsî Devletinin Kuruluşu ve Horasan İhtilali, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, ilgili ciltler.
- Ömer b. Abdülaziz, Mansûr ve Hârûnürreşîd maddeleri, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, ilgili ciltler.
- Sırma, İhsan Süreyya. Kronolojik İslam Tarihi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
- Wellhausen, Julius. Arap Devleti ve Onun Sukutu. çev. Fikret Işıltan. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1963.
- Yiğit, İsmail. Abbâsîler Devri İslam Tarihi. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2012.
- Web Kaynağı: “Islamic History Timeline – 8th Century (700-799)”, Alim.org Online Islamic History and Resource Library, Erişim Tarihi: 2026.
Kaynak: islamvetarih.com