1001 | Gazneli Mahmud’un Hindûşâhîleri Mağlup Etmesi
Gazneli Devleti Hükümdarı Sultan Mahmud, Hindistan üzerine düzenlediği ilk büyük askeri seferlerde Hindûşâhî Hanedanlığı ordusunu ağır bir yenilgiye uğratarak bölgedeki İslami fütûhat hareketini başlattı.
1004 | Bhatiya Bölgesinin Gazneliler Tarafından Fethi
Sultan Mahmud komutasındaki Gazneli orduları, Hindistan içlerindeki stratejik Bhatiya kalesini düzenledikleri askeri harekatla tamamen kontrol altına aldı.
1005 | Multan ve Gûr Bölgelerinin Gazneli İdaresine Geçmesi
Gazneli fütûhatı hız kesmeden sürdü; Sultan Mahmud önce İsmâilî idaresindeki Multan topraklarını ardından ise dağlık Gûr bölgesini fethederek Gazneli sınırlarına dahil etti.
1008 | Racput Konfederasyonu Karşısında Gazneli Zaferi
Sultan Mahmud, Müslüman ilerleyişini durdurmak amacıyla birleşen büyük Hint Racput Konfederasyonu ordusunu Vâhind (Peşaver) yakınlarında tarihi bir bozguna uğrattı.
1010 | Endülüs Emevîlerinde II. Hişâm’ın Tahttan Çekilmesi
Kurtuba (Cordoba) merkezli Endülüs Emevî Devleti bünyesinde iç karışıklıklar (fitne) baş gösterdi; Halife II. Hişâm tahttan feragat etmek zorunda bırakıldı ve yerine II. Muhammed tahta çıktı.
1011 | Endülüs Sarayında Süleyman b. Hakem Darbesi
Endülüs’teki iç çalkantılar derinleşti; Halife II. Muhammed berberî kabilelerin desteğini alan Süleyman b. Hakem (el-Müsteîn) tarafından devrilerek tahttan indirildi.
1012 | Kurtuba’da Hammûdîler Dönemi ve Büveyhîlerde Sultanüddevle Cülusu
Endülüs’te siyasi kriz tırmandı ve idari dizginler Benî Hammûd (Hammûdîler) sülalesinin eline geçti. Bağdat’ta ise Şiî karakterdeki Büveyhî hükümdarı Bahâüddevle vefat etti; yerine oğlu Sultanüddevle idareyi devraldı.
1016 | Zîrîlerde el-Muiz b. Bâdîs Dönemi
Kuzey Afrika’da Fâtımîlere bağlı olarak hüküm süren Zîrî hanedanlığının hükümdarı Nâsırüddevle Bâdîs vefat etti; yerine hanedanlığa uzun yıllar yön verecek olan oğlu el-Muiz b. Bâdîs geçti.
1018 | Endülüs’te IV. Abdurrahman’ın Halife İlan Edilmesi
Siyasi istikrarsızlığın pençesindeki Kurtuba’da, Emevî sülalesine mensup IV. Abdurrahman (el-Murtazâ) rakiplerini tasfiye ederek halifelik makamına oturdu.
1019 | Pencap Bölgesinin Gazneli Mahmud Tarafından Tamamen Fethi
Gazneli Sultan Mahmud, Hindistan alt kıtasındaki hakimiyetini kesinleştirmek amacıyla düzenlediği seferlerin neticesinde tüm Pencap topraklarını resmen Gazneli İmparatorluğu’na ilhak etti.
1020 | Fâtımî Halifeliğinde ez-Zâhir Dönemi ve Büveyhîlerde Darbe
Büveyhî hükümdarı Sultanüddevle, kardeşi Müşerrefüddevle tarafından askeri bir hamleyle devrildi. Kahire’de ise saptırıcı fikirleriyle tanınan ve gizemli bir şekilde ortadan kaybolan Fâtımî Halifesi el-Hâkim Bi-Emrillâh’ın ardından yerine ez-Zâhir halife ilan edildi.
1024 | Endülüs Emevîlerinde el-Müstakfî Dönemi
Kurtuba’da Halife IV. Abdurrahman bir suikast neticesinde katledildi; yerine taht kavgalarının gölgesinde el-Müstakfî-Billâh halifelik makamına getirildi.
1025 | Büveyhîlerde Celâlüddevle Dönemi
Bağdat’ta kontrolü elinde tutan Büveyhî emiri Müşerrefüddevle vefat etti; yerine hanedan içi mutabakatla Celâlüddevle yeni hükümdar olarak başa geçti.
1029 | Endülüs Emevîlerinin Son Halifesi III. Hişâm’ın Cülusu
Kurtuba’da Halife el-Müstakfî vefat etti; yerine Endülüs Emevî tahtına oturacak son hükümdar olan III. Hişâm (el-Mu’ted) halife unvanıyla tahta çıktı.
1030 | Gazneli Sultan Mahmud’un Vefatı
İslam tarihinin en büyük askeri dehalarından, Hindistan’da İslamiyet’in yayılmasının öncüsü ve “Sultan” unvanını resmen kullanan ilk hükümdar olan Gazneli Mahmud vefat etti; yerine oğlu Muhammed geçti.
1031 | Endülüs Emevî Hilafetinin Resmen Sonu ve Abbâsîlerde el-Kāim Dönemi
Kurtuba’da III. Hişâm halk ve devlet ricali tarafından azledildi; Endülüs Emevî Devleti resmen yıkılarak mülûkü’t-tavâif (küçük beylikler) dönemi başladı. Bağdat’ta ise Abbâsî Halifesi el-Kādir-Billâh vefat etti, yerine el-Kāim-Biemrillâh yeni halife oldu.
1036 | Tuğrul Bey’in Selçuklu Hükümdarı Oluşu ve Fâtımîlerde Müstansır Dönemi
Fâtımî Halifesi ez-Zâhir vefat etti, yerine el-Müstansır-Billâh geçti. Nişabur ve çevresinde güç kazanan Oğuz Türklerinin lideri Tuğrul Bey, Selçukluların hükümdarı olarak resmen taç giydi.
1040 | Dandanakan Muharebesi, Büyük Selçuklu’nun Kuruluşu ve Murâbıtlar
Tuğrul ve Çağrı Bey komutasındaki Selçuklu ordusu, Dandanakan Muharebesi’nde Gazneli Sultan Mesud’un ordusunu kesin bir yenilgiye uğrattı. Bu zaferle Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu, Gazneliler gerileme sürecine girdi. Sultan Mesud tahttan indirilerek yerine yeniden Muhammed getirildi. Kuzey Afrika’da ise Murâbıtlar (Almoravids) hareketi resmen filizlenmeye başladı.
1041 | Gaznelilerde Sultan Mevdûd Dönemi
Gazneli tahtındaki karmaşa sürdü; tahttan indirilen amcası Muhammed’i mağlup eden Sultan Mesud’un oğlu Mevdûd, Gazne tahtının tek meşru hakimi oldu.
1044 | Büveyhîlerde Ebû Kâlicâr Dönemi
Bağdat’ta hüküm süren Büveyhî emiri Celâlüddevle vefat etti; yerine hanedan veraset kuralları uyarınca Ebû Kâlicâr devlet idaresinin başına geçti.
1046 | Arslan Besâsîrî’nin Bağdat’ta Güç Kazanması
Türk asıllı Büveyhî komutanı Arslan Besâsîrî, Abbâsî hilafet merkezinde siyasi ve askeri gücü tamamen eline geçirerek Halife el-Kāim üzerinde baskı kurmaya başladı.
1047 | Kuzey Afrika Zîrîlerinin Şîî Fâtımî İdaresini Reddetmesi
Zîrî Hükümdarı el-Muiz b. Bâdîs tarihi bir karar alarak Şîî Fâtımî halifeliğine olan bağlılığını tamamen kopardı ve Sünnî Abbâsî halifeliğine biat ettiğini ilan etti; Kuzey Afrika’da Sünnî restorasyon başladı.
1048 | Büveyhîlerin Son Hükümdarı Melikürrahîm Dönemi
Büveyhî emiri Ebû Kâlicâr vefat etti; yerine hanedanlığın son yöneticisi olacak olan Melikürrahîm geçerek makama oturdu.
1050 | Yusuf b. Taşfîn’in Batı Mağrib’de Sahneye Çıkışı
Murâbıtlar hareketinin askeri dehası ve lideri Yusuf b. Taşfîn, Batı Afrika ve Fas sınırlarında kabileleri birleştirerek büyük bir güç odağı haline gelmeye başladı.
1055 | Tuğrul Bey’in Bağdat’a Girişi ve Büveyhî Hanedanlığı’nın Sonu
Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey, Halife el-Kāim’in daveti üzerine Bağdat’a girdi. Şîî Büveyhî idaresine kesin olarak son verdi, Melikürrahîm esir alındı. Tuğrul Bey “Doğu’nun ve Batı’nın Sultanı” ilan edilerek Sünnî İslam dünyasının hamisi oldu.
1057 | Besâsîrî İsyanı ve Halife el-Kāim’in Bağdat’tan Çıkarılması
Sultan Tuğrul Bey’in Bağdat’tan ayrılmasını fırsat bilen Arslan Besâsîrî, Fâtımî desteğiyle Bağdat’ı işgal etti. Halife el-Kāim’i tahttan indirerek hutbeyi Şîî Fâtımî halifesi adına okuttu.
1059 | Tuğrul Bey’in Bağdat’ı Geri Alması ve Sünnî Hilafetin Restorasyonu
Bağdat üzerine yeniden yürüyen Sultan Tuğrul Bey, Arslan Besâsîrî isyanını bastırdı ve Besâsîrî öldürüldü. Abbâsî Halifesi el-Kāim büyük bir törenle yeniden makamına iade edildi.
1060 | Sultan İbrahim Dönemi ve Murakeş’in Temellerinin Atılması
Gaznelilerde istikrarı sağlayan Sultan İbrahim tahta çıktı. Batı Mağrib’de Yusuf b. Taşfîn, modern Fas’ın başkenti olacak olan Murakeş (Marrakesh) şehrinin temellerini attı. Zîrîler ise Fâtımî baskısıyla başkent Aşîr’i terk ederek Bicâye’ye (Bougie) yerleşti.
1062 | Zîrîlerde Temîm b. Muiz Dönemi
Kuzey Afrika’da Sünnî çizgiye dönen büyük Zîrî hükümdarı el-Muiz b. Bâdîs vefat etti; yerine taht hakkı doğrultusunda oğlu Temîm b. Muiz geçti.
1063 | Sultan Alp Arslan’ın Büyük Selçuklu Tahtına Çıkışı
Büyük Selçuklu Devleti’nin kurucusu Sultan Tuğrul Bey arkasında varis bırakmadan vefat etti; yerine askeri dehasıyla İslam tarihine yön verecek olan yeğeni Sultan Alp Arslan tahta çıktı.
1071 | Malazgirt Zaferi ve Anadolu Kapılarının Müslümanlara Açılması
Sultan Alp Arslan komutasındaki Selçuklu ordusu, Malazgirt Muharebesi’nde Bizans İmparatoru Romen Diyojen’in devasa ordusunu tarihi bir yenilgiye uğrattı. Bizans imparatoru esir alındı; Anadolu toprakları kalıcı olarak Müslüman Türklerin yurdu haline geldi.
1073 | Sultan Melikşah’ın Tahta Çıkışı ve Nizâmülmülk Dönemi
Sultan Alp Arslan’ın şehadetinin ardından yerine Büyük Selçuklu İmparatorluğu’na en parlak ve geniş dönemini yaşatacak olan oğlu Sultan Melikşah tahta çıktı; Vezir Nizâmülmülk devlet idaresinde tam yetkili kılındı.
1077 | Abbâsî Halifeliğinde el-Muktedî-Biemrillâh Dönemi
Bağdat’ta Halife el-Kāim-Biemrillâh vefat etti; yerine Selçuklu sarayı ile güçlü akrabalık bağları kuracak olan el-Muktedî-Biemrillâh yeni halife ilan edildi.
1082 | Murâbıtların Cezayir’i Fethi ve Genişlemesi
Yusuf b. Taşfîn komutasındaki Murâbıt orduları doğuya doğru ilerleyerek Cezayir topraklarını tamamen fethetti ve sömürgeci güçlere karşı batı İslam birliğini sağladı.
1086 | Zellâka Muharebesi ve Türkiye Selçuklu Devleti’nde Süleymanşah’ın Vefatı
Endülüs Müslümanlarının davetiyle denizi geçen Yusuf b. Taşfîn, Zellâka Muharebesi’nde Hristiyan Kastilya ordusunu imha ederek Endülüs’ün ömrünü asırlarca uzattı. Anadolu’da ise Türkiye Selçuklu Devleti’nin kurucusu Süleymanşah vefat etti; yerine I. Kılıç Arslan geçti.
1091 | Sicilya’nın Dünyasından Müslüman İdaresinin Çıkışı
Normandiyalı istilacıların uzun yıllar süren kuşatma ve askeri harekatlarının ardından Sicilya adası tamamen Hristiyanların eline geçti; adadaki köklü Müslüman hakimiyeti resmen son buldu.
1092 | Sultan Melikşah ve Vezir Nizâmülmülk’ün Vefatları (Bâtınî Suikastları)
Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun meşhur veziri Nizâmülmülk, hain bir Bâtınî (Haşhaşî) suikastı neticesinde şehit edildi. Kısa süre sonra Sultan Melikşah da gizemli bir şekilde vefat etti; devlet taht kavgalarıyla sarsılan parçalanma sürecine girdi ve yerine çocuk yaştaki Mahmud geçti.
1094 | Büyük Selçuklu Tahtında Berkyaruk Dönemi ve Halife Müstazhir
Selçuklu sarayında Sultan Mahmud tahttan indirilerek yerine Berkyaruk yeni hükümdar ilan edildi. Bağdat’ta ise Halife el-Muktedî vefat etti; yerine el-Müstazhir-Billâh yeni Abbâsî halifesi oldu.
1095 | Birinci Haçlı Seferi’nin Başlaması
Papa II. Urban’ın çağrısıyla İslam dünyasını imha etmeyi ve Kudüs’ü ele geçirmeyi amaçlayan yüz binlerce kişilik ilk organize Haçlı orduları Avrupa’dan yola çıkarak İslam topraklarına girdi.
1099 | Kudüs’ün Düşüşü ve Haçlı Katliamı (İlk Haçlı Felaketi)
Birinci Haçlı Seferi orduları, Fâtımîlerin elindeki mukaddes şehir Kudüs’ü kuşatarak ele geçirdi. Mescid-i Aksa ve çevresine sığınan yetmiş binden fazla Müslüman acımasızca katledildi; şehirde kanlı bir Haçlı krallığı kuruldu.
Akademik Kaynakça
- Bosworth, Clifford Edmund. Gazneliler: Tarih ve Kültür. çev. Erdoğan Merçil. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2002.
- Merçil, Erdoğan. Gazneliler Devleti Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1989.
- Köymen, Mehmet Altay. Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi: Alp Arslan ve Zamanı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.
- Sultan Mahmud, Alp Arslan ve Tuğrul Bey maddeleri, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, ilgili ciltler.
- Piyadeoğlu, Cihan. Büyük Selçuklular: Kuruluştan Yıkılışa. İstanbul: Kronik Kitap, 2019.
- Sırma, İhsan Süreyya. Kronolojik İslam Tarihi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
- Sevim, Ali. Malazgirt Meydan Savaşı ve Sonuçları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
- Web Kaynağı: “Islamic History Timeline – 11th Century (1000-1099)”, Alim.org Online Islamic History and Resource Library, Erişim Tarihi: 2026.
Kaynak: islamvetarih.com