902 | Abbâsî Halifesinde el-Müktefî Dönemi ve Saffârîlerde Otorite Boşluğu
Bağdat’ta Abbâsî Halifesi el-Mu‘tazıd-Billâh vefat etti; yerine el-Müktefî-Billâh halifelik makamına oturdu. Sistan merkezli Sünnî bir hanedan olan Saffârîlerde ise Amr b. Leys’in vefatıyla devletin idari otoritesi ciddi yara aldı.
903 | Karmatîler Lideri Ebû Saîd’in Suikastı
İslam dünyasında yıkıcı faaliyetleriyle öne çıkan saptırıcı fırkalardan Karmatîlerin Bahreyn’deki lideri Ebû Saîd el-Cennâbî uğradığı bir suikastla öldürüldü; yerine oğlu Ebû Tâhir el-Cennâbî geçti.
905 | Musul’da Hamdânîler İdaresi ve Mısır’da Tolunoğulları Saltanatının Sonu
Abdullah b. Hamdân, Musul ve Cezîre bölgelerinde köklü Hamdânîler (Hamdanid) hanedanlığının temellerini attı. Mısır’da ise Abbâsî ordularının müdahalesi neticesinde Tolunoğulları (Tulunid) idaresine kesin olarak son verildi ve Mısır yeniden Bağdat’a bağlandı.
907 | Abbâsî Halifeliğinde el-Muktedir-Billâh Dönemi
Halife el-Müktefî-Billâh’ın genç yaşta vefat etmesi üzerine, Abbâsî hilafet makamına çocuk yaştaki kardeşi el-Muktedir-Billâh getirildi. Bu durum saray bürokrasisinde vezirlerin ve emirlerin gücünü artırdı.
908 | Saffârîler Devleti’nin Sâmânîler Tarafından Ortadan Kaldırılması
Horasan ve Maverâünnehir’de hüküm süren köklü Sünnî Türk devletlerinden Sâmânîler (Samanids), düzenledikleri askeri harekatla Saffârîlerin siyasi varlığına son vererek topraklarını kendi sınırlarına dahil etti.
909 | Kuzey Afrika’da Şîî Fâtımî Devleti’nin Kuruluşu
Mağrib coğrafyasında Ubeydullah el-Mehdî, bölgedeki Sünnî Ağlebîler (Aghlabids) hanedanlığını tamamen yıkarak Şîî-İsmâilî karakterdeki Fâtımî Devleti’ni (Fatimid) resmen kurdu ve kendisini mehdî-halife ilan etti.
912 | Endülüs Emevîlerinde III. Abdurrahman Döneminin Başlaması
İspanya’da Endülüs Emevî Emirliği tahtına, devlete en parlak ve güçlü dönemini yaşatacak olan III. Abdurrahman (en-Nâsır) geçti. İç isyanları bastırmak adına sert ve sistemli adımlar başlattı.
913 | Sâmânîler Sarayında II. Nasr Dönemi
Sâmânî Hükümdarı Ahmed b. İsmâil (II. Ahmed) uğradığı bir saray suikastıyla katledildi; yerine çocuk yaştaki oğlu II. Nasr (Nasr b. Ahmed) hanedanlığın yeni emiri oldu.
928 | Taberistan’da Ziyârîler Hanedanlığı’nın Kurulması
Gîlân kökenli askeri lider Merdâvîc b. Ziyâr, Hazar Denizi’nin güneyindeki Taberistan ve Cürcân bölgelerinde bağımsız Ziyârîler (Ziyarid) idaresini kurarak askeri nüfuz alanını genişletti.
929 | Tarihi Hacerülesved Faciası ve Endülüs’te Hilafet İlanı
Ebû Tâhir komutasındaki radikal Karmatîler Mekke-i Mükerreme’yi işgal ederek Kabe’yi yağmaladı, on binlerce hacıyı katletti. Müslümanların kutsalı olan Hacerülesved’i sökerek Bahreyn’e kaçırdılar. Aynı yıl Endülüs’te III. Abdurrahman, Abbâsî ve Fâtımî nüfuzuna karşı kendisini resmen “Halife” ilan ederek Kurtuba Hilafet dönemini başlattı.
931 | Halife el-Muktedir’in Azil Krizi ve Karmatîlerde Siyasi Değişim
Bağdat’ta askeri ricalin baskısıyla Halife el-Muktedir kısa süreliğine tahttan indirilse de darbe başarısız oldu ve yeniden makamına iade edildi. Bahreyn’de ise Karmatî lideri Ebû Tâhir vefat etti ve yerine Ebû Mansur geçti.
932 | Abbâsî Halifeliğinde el-Kāhir-Billâh Dönemi
Bağdat’ta askeri komutanların tahrikleri sonucu çıkan çatışmalarda Halife el-Muktedir-Billâh katledildi; yerine sert politikalarıyla tanınacak olan el-Kāhir-Billâh yeni halife ilan edildi.
934 | Abbâsîlerde er-Râzî-Billâh ve Fâtımîlerde el-Kāim Dönemleri
Bağdat’ta zulmü sebebiyle sevilmeyen Halife el-Kāhir devlet ricali tarafından tahttan indirilip gözlerine mil çekildi; yerine er-Râzî-Billâh cülus etti. Kuzey Afrika’da ise Fâtımî Devleti’nin kurucusu Ubeydullah vefat etti, yerine oğlu el-Kāim-Biemrillâh geçti.
935 | Hamdânîlerde Nâsırüddevle Dönemi ve İhşîdîlerin Mısır İdaresi
Ziyârîlerin kurucusu Merdâvîc uğradığı suikastla öldürüldü ve yerine Vuşmgîr geçti. Musul Hamdânîlerinde Abdullah b. Hamdân’ın vefatıyla idare Nâsırüddevle’ye geçti. Aynı yıl Mısır’da Muhammed b. Tughç, Abbâsî halifesi tarafından görevlendirilerek köklü İhşîdîler (Akşitler) Hanedanlığı’nı kurdu.
936 | Bağdat’ta Emîrü’l-Ümerâlık Makamının Kurulması (İbn Râik Darbesi)
Abbâsî halifesinin askeri ve siyasi otoritesini tamamen gölgeleyen “Emîrü’l-Ümerâlık” makamı kuruldu. Vâsıt Valisi İbn Râik gerçekleştirdiği askeri darbe ile bu makama oturan ilk isim oldu.
938 | Bağdat Sarayında Bahkem el-Türkî Dönemi
Hilafet merkezindeki güç savaşları tırmandı; İbn Râik askeri bir darbe ile makamından uzaklaştırıldı ve Emîrü’l-Ümerâlık unvanı Türk asıllı askeri komutan Bahkem el-Türkî’nin eline geçti.
940 | Abbâsî Halifeliğinde el-Müttakî-Lillâh Dönemi
Kendi adına divan toplayabilen ve geniş kütüphanesiyle tanınan son muktedir Abbâsî Halifesi er-Râzî-Billâh vefat etti; yerine el-Müttakî-Lillâh halife unvanıyla tahta çıkarıldı.
941 | Kûrtekin el-Deylemî’nin Bağdat’ta Kısa Süreli Güç Kazanması
Emîrü’l-Ümerâ Bahkem el-Türkî uğradığı bir suikast sonucu öldürüldü. Çıkan askeri karışıklıkların ardından Deylem kökenli komutan Kûrtekin idari gücü geçici olarak eline geçirdi.
942 | İbn Râik’in Emîrü’l-Ümerâlığı Yeniden Ele Geçirmesi
Siyasi taktikler ve askeri ittifaklar neticesinde eski komutan İbn Râik, Kûrtekin’in nüfuzunu kırarak Bağdat’taki emîrü’l-ümerâlık koltuğuna ikinci kez oturmayı başardı.
943 | Tüzün Darbesi ve Halife el-Müttakî’nin Hamdânîlere Sığınması
Bağdat’ta el-Berîdî güç kazandı. Halife el-Müttakî, Türk komutan Tüzün’ün askeri baskısından kaçarak Musul Hamdânîlerine sığındı. Seyfüddevle el-Hamdânî’nin yardımıyla Bağdat’a dönse de Tüzün kontrolü elinde tuttu; Hamdânîler Musul’a çekildi. Sâmânîlerde ise II. Nasr vefat etti ve yerine Nûh b. Nasr (I. Nûh) geçti.
944 | Halife el-Müttakî’nin Kör Edilmesi ve el-Müstekfî Dönemi
Türk komutan Tüzün, ahdini bozarak Halife el-Müttakî-Lillâh’ı tahttan indirdi ve gözlerine mil çekerek kör etti; yerine el-Müstekfî-Billâh halifelik makamına oturtuldu.
945 | Büveyhîlerin Bağdat’ı İşgali ve Şîî Vesayet Döneminin Başlaması
Tüzün vefat etti ve yerine Şîrzâd geçti. Ancak İran’dan ilerleyen Şîî karakterdeki Büveyhîler (Buwayhids), Ahmed b. Büveyh (Muizzüddevle) komutasında Bağdat’ı işgal etti. Halife el-Müstekfî tahttan indirilerek zindana atıldı; Abbâsî hilafeti üzerinde yüz yılı aşkın sürecek Büveyhî vesayeti resmen başladı.
946 | Mısır’da İhşîdîler Değişimi ve Hacerülesved’in Kabe’ye İadesi
Fâtımî Halifesi el-Kāim vefat etti, yerine el-Mansûr-Billâh geçti. Mısır İhşîdî hükümdarı Muhammed b. Tughç vefat etti ve yerine oğlu Ebü’l-Kāsım Unûc geçti. Birkaç yıl sonra (951) Abbâsî ve İhşîdî baskılarına dayanamayan Karmatîler, Hacerülesved’i Kabe’deki yerine iade etmek zorunda kaldılar.
954 | Sâmânîler Hanlığında I. Abdülmelik Dönemi
Maverâünnehir’in güçlü Sünnî hanedanı Sâmânîlerde Hükümdar I. Nûh vefat etti; yerine devlet idaresini oğlu I. Abdülmelik devraldı.
961 | Gaznelilerin Temellerinin Atılması ve Endülüs’te el-Hakem Dönemi
Sâmânî Hükümdarı I. Abdülmelik vefat etti; yerine I. Mansûr geçti. Sâmânîlerin Türk asıllı ordu komutanı Alptigin, hanlık sarayı ile düştüğü ihtilaf sonrası Afganistan’daki Gazne şehrine çekilerek bağımsız Gazneli Devleti’nin fiili temellerini attı. Endülüs’te ise büyük halife III. Abdurrahman vefat etti; yerine kitapseverliğiyle bilinen oğlu II. el-Hakem geçti. Mısır İhşîdîlerinde ise Unûc’un vefatıyla yerine Ebü’l-Hasan Ali geçti.
965 | İhşîdîlerde Efsanevi Vezir Ebü’l-Misk Kâfûr Dönemi
Karmatî lideri Ebû Mansur vefat etti. Mısır’da ise İhşîdî hükümdarı Ebü’l-Hasan Ali bir suikastla öldürüldü; idari dizginleri ve tahtı, hanedanlığın hadım kökenli efsanevi siyahî veziri Ebü’l-Misk Kâfûr tamamen eline geçirdi.
967 | Büveyhîlerde Bahtiyâr Dönemi ve Seyfüddevle el-Hamdânî’nin Vefatı
Bağdat’ı kontrol altında tutan Büveyhî sultanı Muizzüddevle vefat etti; yerine oğlu Bahtiyâr (İzzüddevle) geçti. Aynı yıl, Bizans’a karşı yürüttüğü destansı gazaları ve ulemaya verdiği destekle tanınan meşhur Hamdânî hükümdarı Seyfüddevle el-Hamdânî vefat etti.
968 | Bizans’ın Halep’i İşgali ve İhşîdîlerin Son Dönemi
Bizans orduları İslam dünyasındaki otorite boşluğundan yararlanarak Hamdânîlerin merkezi olan Halep’i işgal etti. Mısır’da ise Vezir Kâfûr vefat etti; yerine çocuk yaştaki Ebü’l-Fevâris Ahmed geçti ancak İhşîdî idaresi çöküş sürecine girdi.
969 | Fâtımîlerin Mısır’ı Fethi ve Kahire Şehrinin Kurulması
Komutan Cevher es-Sıkıllî idaresindeki Fâtımî orduları, İhşîdî idaresine son vererek Mısır’ı tamamen fethetti. Fâtımî Halifesi el-Muiz-Lidînillâh’ın emriyle devletin yeni başkenti olacak olan El-Kâhire (Kahire) şehrinin ve meşhur el-Ezher Camii’nin temelleri atıldı.
972 | Cezayir coğrafyasında Zîrîler Hanedanlığı’nın Kurulması
Fâtımîlerin merkezlerini Mısır’a taşımasının ardından, Mağrib ve Cezayir topraklarının idaresi Fâtımîlerin vekili olarak Sünnî kökenli berberî lider Bologgîn b. Zîrî’ye bırakıldı; böylece köklü Zîrîler (Zirid) Hanedanlığı kuruldu.
973 | Bağdat’ta Mezhep Çatışmaları ve Türk Komutan Sebüktegin Dönemi
Vesayet altındaki Bağdat’ta Şîî-Sünnî gerilimi büyük iç çatışmalara dönüştü. Sünnî halkın ve halifenin güvenliğini sağlamak amacıyla kontrolü Türk asıllı askeri genel komutan Sebüktegin (el-Hâcib) ele geçirdi.
974 | Abbâsî Halifeliğinde et-Tâî-Lillâh Dönemi
Büveyhîlerin baskıları ve geçirdiği felç hastalığı sebebiyle Halife el-Mutî‘-Lillâh tahttan feragat etmek zorunda bırakıldı; yerine oğlu et-Tâî-Lillâh yeni Abbâsî halifesi ilan edildi.
975 | Fâtımî Halifesi el-Muiz’in Vefatı
Bağdat’taki Türk genel komutanı Sebüktegin vefat etti. Aynı yıl, Mısır fethini gören ve Fâtımîleri bölgesel bir imparatorluğa dönüştüren Halife el-Muiz-Lidînillâh Kahire’de hayatını kaybetti.
976 | Büveyhî Sarayında Adudüddevle Üstünlüğü ve Endülüs’te II. Hişâm Dönemi
Büveyhî Sultanı İzzüddevle, kuzeni Adudüddevle’nin askeri yardımıyla Bağdat’taki gücünü pekiştirdi. Sâmânîlerde I. Mansûr vefat etti, yerine II. Nûh geçti. Endülüs’te ise Halife II. el-Hakem vefat etti; yerine çocuk yaştaki II. Hişâm el-Müeyyed geçerken devlet idaresi meşhur vezir İbn Ebû Âmir (Mansûr) tarafından kontrol altına alındı.
978 | Hamdânîler Hanedanlığı’nın Büveyhîler Tarafından Ortadan Kaldırılması
Büveyhî sarayındaki taht mücadelesini kazanan Adudüddevle, İzzüddevle Bahtiyâr’ı bertaraf ederek mutlak gücün sahibi oldu. Ardından Musul üzerine yürüyerek köklü Sünnî Hamdânîler Hanedanlığı’nın siyasi varlığına resmen son verdi.
979 | Sebüktegin’in Gazne Emiri Oluşu ve Kurumsallaşma
Alptigin’in ardından Gazne askeri valiliğini üstlenen ve kölelikten yetişen adil Türk devlet adamı Sebüktegin, Abbâsî halifesi ve Sâmânîlerin onayıyla resmen Gazne Emiri oldu; Gazneli hanedan idaresi kurumsallaştı.
981 | Bahreyn Karmatî İdaresinin Resmen Sonu
İslam dünyasına ve mukaddes topraklara asır boyu büyük acılar yaşatan radikal Karmatî fırkasının Bahreyn ve Ahsâ bölgesindeki siyasi ve askeri hakimiyeti tamamen çökertildi.
1982 | Büveyhî hükümdarı Adudüddevle’nin Vefatı
İran ve Irak coğrafyasında Şîî Büveyhî sülalesinin en güçlü, imarcı ve otoriter hükümdarı olarak kabul edilen Adudüddevle vefat etti; yerine oğlu Şemsüddevle (Samsâmüddevle) geçti.
984 | Zîrîlerde Mansûr b. Bologgîn Dönemi
Kuzey Afrika Mağrib idaresini elinde tutan Zîrî hükümdarı Bologgîn b. Zîrî vefat etti; yerine taht kuralları uyarınca oğlu Mansûr b. Bologgîn geçti.
986 | Büveyhî Sarayında Şerefüddevle Darbesi
Büveyhî hanedanı içindeki iç çekişmeler sertleşti; Samsâmüddevle tahtından indirilerek yerine kardeşi Şerefüddevle Ebü’l-Fevâris devletin yeni sultanı ilan edildi.
989 | Büveyhîlerde Bahâüddevle Dönemi
Sultan Şerefüddevle’nin kısa süren saltanatının ardından vefat etmesiyle, yerine kardeşi Bahâüddevle geçerek Büveyhî hanedanlığının yeni yöneticisi oldu.
991 | Abbâsî Halifeliğinde el-Kādir-Billâh Dönemi (Sünnî İtikad Beyannamesi)
Büveyhîlerin baskısıyla Halife et-Tâî-Lillâh makamından indirildi; yerine Sünnî akideyi korumak adına meşhur “Kādirî İtikadnamesi”ni yayınlayacak olan güçlü karakterdeki el-Kādir-Billâh yeni Abbâsî halifesi yapıldı.
996 | Zîrîlerde Bâdîs b. Mansûr Dönemi
Kuzey Afrika’da hüküm süren Zîrî hükümdarı Mansûr b. Bologgîn vefat etti; yerine Fâtımî bağlarını gevşetecek olan oğlu Nâsırüddevle Bâdîs b. Mansûr geçti.
997 | Sâmânî Hanlığında II. Mansûr Dönemi
Maverâünnehir Sâmânî Hükümdarı II. Nûh vefat etti; hanlığın çöküş döneminde devlet idaresinin başına oğlu II. Mansûr getirildi.
998 | Sultan Gazneli Mahmud’un Tahta Çıkışı ve Sâmânîlerde Çözülme
Sâmânîlerde II. Mansûr devrilerek yerine II. Abdülmelik geçirildi. Gazne’de ise babası Sebüktegin’in ardından idareyi ele alan, İslam birliği ve fütûhat politikalarıyla tarih yazacak olan meşhur hükümdar Gazneli Mahmud resmen Gazne Emiri/Sultanı oldu.
999 | Sâmânîler Devleti’nin Karahanlılar Tarafından Yıkılması
Sünnî Türk hakanlığı olan Karahanlılar, hükümdarları Nasr b. Ali komutasındaki ordularla Sâmânîlerin başkenti Buhara’yı fethederek son hükümdar II. Abdülmelik’i esir aldı; Maverâünnehir’deki asırlık Sâmânîler Devleti resmen tarih sahnesinden silindi.
Akademik Kaynakça
- Avan, Mehmet. Abbâsî Hilafetinin Siyasi Gerileme Dönemi ve Emîrü’l-Ümerâlar. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2011.
- Bosworth, Clifford Edmund. İslam Devletleri Kronolojisi ve Soykütükleri. çev. Erdoğan Merçil. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.
- Fâtımîler, Büveyhîler ve Sâmânîler maddeleri, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, ilgili ciltler.
- Gezgin, Ali Selçuk. Karmatîler Felaketi ve Hacerülesved Olayı, İslam ve Tarih Makaleleri Dergisi, c. 4, 2018.
- Juynboll, T.W. Mısır’da İhşîdîler ve Tolunoğulları Tarihi. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1994.
- Sırma, İhsan Süreyya. Kronolojik İslam Tarihi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
- Yıldız, Hakkı Dursun. Abbâsîler Devri İslam Tarihi, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), ilgili makaleler.
- Web Kaynağı: “Islamic History Timeline – 10th Century (900-999)”, Alim.org Online Islamic History and Resource Library, Erişim Tarihi: 2026.
Kaynak: islamvetarih.com