800 | Kuzey Afrika’da Ağlebîler Hanedanlığı’nın Kurulması
İbrahim b. el-Ağleb, Abbâsî Halifesi Hârûnürreşîd’in onayıyla İfrîkıye (Tunus/Cezayir) bölgesinde iç muhtariyete sahip köklü Ağlebîler (Aghlabids) Hanedanlığı’nı kurdu. Bu hamleyle Akdeniz’de güçlü bir Müslüman deniz hakimiyetinin temelleri atıldı.
803 | Bermekî Ailesinin Tasfiyesi (Bermekîlerin Düşüşü)
Abbâsî Devleti idaresinde uzun yıllar mutlak güç sahibi olan meşhur vezir ailesi Bermekîler, Halife Hârûnürreşîd’in ani bir kararıyla yönetimden uzaklaştırıldı; Ca‘fer b. Yahyâ el-Bermekî idam edilerek ailenin tüm servetine el konuldu.
805 | Bizans Seferleri ile Rodos ve Kıbrıs Adalarının Kontrolü
Hârûnürreşîd idaresindeki Abbâsî orduları Bizans İmparatorluğu’na karşı büyük bir askeri harekat başlattı. Deniz fütûhatı kapsamında stratejik öneme sahip Rodos ve Kıbrıs adaları kontrol altına alınarak vergiye bağlandı.
809 | Halife Hârûnürreşîd’in Vefatı ve Emin’in Tahta Çıkışı
Abbâsî Devleti’ne en parlak dönemini yaşatan Halife Hârûnürreşîd Horasan seferi esnasında vefat etti; vasiyeti doğrultusunda Bağdat’ta yerine oğlu Emîn halife ilan edildi.
814 | Kardeş Katli Savaşının Sonu ve Halife Me’mûn Dönemi
Halife Emîn ile kardeşi Me’mûn arasında uzun süren kanlı bir iç savaş yaşandı. Savaşın neticesinde Emîn öldürüldü ve Me’mûn, Abbâsî tahtının tek meşru hakimi olarak hilafet makamına oturdu.
815 | İbn Tabataba Önderliğinde Şîî Ayaklanması
Kûfe merkezli olarak Abbâsî otoritesine karşı büyük bir Şîî isyanı baş gösterdi; ayaklanmanın askeri kanadını yöneten Ebü’s-Serâyâ el-Şeybânî ile lider İbn Tabataba bölgede geçici kontrol sağladı.
816 | Mekke’de Şîî İsyanı ve Endülüs’ün Korsika Fethi
Mekke-i Mükerreme’de patlak veren Şîî karakterli ayaklanma, Abbâsî komutanı Herseme b. A‘yen’in sert askeri müdahalesiyle tamamen bastırıldı. Batı cephesinde ise Endülüs Emevî donanması Akdeniz’deki Korsika adasını ele geçirdi.
817 | Komutan Herseme b. A‘yen’in Öldürülmesi
Abbâsîlerin tecrübeli ve güçlü askeri figürlerinden olan, iç isyanları bastıran Komutan Herseme b. A‘yen, Halife Me’mûn ile düştüğü siyasi ihtilaflar neticesinde sarayda katledildi.
818 | Endülüs Emevîlerinin Akdeniz Adalarını Fethi
Endülüs Emevî Emirliği, deniz fütûhatını genişleterek Akdeniz’deki stratejik İbiza (İzira), Majorka ve Sardinya adalarını tamamen kendi hakimiyeti altına aldı.
819 | Halife Me’mûn’un Bağdat’a Resmen Gelişi
İç savaşın bitiminden sonra devlet işlerini uzun süre Merv şehrinden yürüten Halife Me’mûn, ricalin ve halkın bağlılığını kesinleştirmek amacıyla resmi devlet merkezi olan Bağdat’a görkemli bir giriş yaptı.
820 | Horasan’da Tâhirîler Hanedanlığı’nın Kurulması
Halife Me’mûn’un komutanlarından Tâhir b. Hüseyin, Abbâsî hilafetine bağlı kalmak şartıyla Horasan merkezli olarak Tâhirîler (Tahirids) Hanedanlığı’nı kurdu; Abbâsî topraklarında ilk otonom vali dönemi başladı.
822 | Endülüs Emevîlerinde II. Abdurrahman Dönemi
İspanya’da sert tedbirleriyle tanınan I. Hakem vefat etti; yerine Endülüs Emevî Devleti’ne kurumsal ve kültürel bir rönesans yaşatacak olan oğlu II. Abdurrahman tahta çıktı.
823 | Tâhirîlerde Abdullah b. Tâhir Dönemi
Horasan Valisi Tâhir b. Hüseyin vefat etti; kısa süreli taht değişikliklerinin ardından idari dizginleri eline alan oğlu Abdullah b. Tâhir, hanedanlığın en güçlü emiri olarak başa geçti.
827 | Mu‘tezile Akidesinin Resmi Devlet Mezhebi İlan Edilmesi (Mihne Süreci)
Halife Me’mûn, akılcı bir kelam ekolü olan Mu‘tezile mezhebini devletin resmi ideolojisi ilan etti. “Halku’l-Kur’ân” (Kur’an’ın mahluk olması) fikrini kabul etmeyen Sünnî ulemanın (başta Ahmed b. Hanbel olmak üzere) zindanlara atıldığı tarihi Mihne süreci tetiklendi.
833 | Halife Me’mûn’un Ölümü ve Mu‘tasım-Billâh Dönemi
Bizans seferi esnasında Pozantı’da vefat eden Me’mûn’un ardından yerine kardeşi Mu‘tasım-Billâh halife oldu. Mu‘tasım, orduda tamamen Türk muhafızlara dayalı yeni bir askeri sistem kurdu.
836 | Abbâsî Başkentinin Sâmerrâ Şehrine Taşınması
Halife Mu‘tasım, Bağdat’taki yerel halk ile sayıları hızla artan Türk askeri birlikleri arasında çıkan gerilimleri engellemek amacıyla, Türk ordusuna özel olarak inşa ettirdiği Sâmerrâ (Samarra) şehrini devletin yeni başkenti yaptı. Ertesi yıl Hindistan kökenli Çat (Jat) topluluklarının isyanı bastırıldı.
838 | Azerbaycan’da Babek İsyanı’nın Türk Komutan Afşin Tarafından Bastırılması
Abbâsî Devleti’ni yirmi yılı aşkın süredir uğraştıran, yıkıcı fikirleriyle bilinen Babek Hürremî’nin isyanı, Türk asıllı komutan Afşin’in yürüttüğü sistemli askeri harekatla tamamen çökertildi; Babek yakalanarak Sâmerrâ’da idam edildi.
839 | Taberistan’da Mazyâr İsyanı ve İtalya’da Messina’nın Fethi
Taberistan Valisi Mazyâr’ın başlattığı yerel ayaklanma bastırıldı. Batı cephesinde ise Ağlebî donanması Güney İtalya coğrafyasına güçlü bir çıkarma yaparak Sicilya adasındaki stratejik Messina şehrini tamamen fethetti.
842 | Halife Vâsık-Billâh’ın Tahta Çıkışı
Türk komutanların devlet idaresindeki ağırlığının arttığı bir dönemde Halife Mu‘tasım vefat etti; yerine Mu‘tezile politikalarını sert bir şekilde sürdürecek olan oğlu Vâsık-Billâh yeni halife ilan edildi.
843 | Sâmerrâ’da Bedevî Arap Aşiretlerinin Ayaklanmaları
Hilafet merkezindeki Türk nüfuzuna ve vergi politikalarına tepki gösteren bazı büyük Arap bedevî kabileleri Hicaz ve Suriye hattında ayaklanmalar başlatsa da ordu tarafından kontrol altına alındı.
1847 | Sünnî Restorasyonun Mimarı Halife Mütevekkil-Alellâh Dönemi
Halife Vâsık vefat etti; yerine ordunun desteğiyle kardeşi Mütevekkil-Alellâh halife oldu. Mütevekkil, Mu‘tezile ideolojisine son vererek Sünnî inanç esaslarını devlet nezdinde yeniden iade etti.
849 | Tâhirîlerde II. Tâhir Dönemi
Horasan’da adil yönetimiyle bilinen emîr Abdullah b. Tâhir vefat etti; yerine veraset usulüyle oğlu II. Tâhir geçerek hanedan idaresini üstlendi.
850 | Sünnî Akidenin Devlet Elitleşmesi (Mihne’nin Resmen Sonu)
Halife Mütevekkil, Mihne devrinin tüm kalıntılarını tamamen ortadan kaldırdı. Sünnî ulemaya iade-i itibar yapıldı; hadis çalışmalarının ve geleneksel fıkıh ekollerinin önü resmen açıldı.
852 | Endülüs’te I. Muhammed Dönemi
Endülüs Emevî Halifesi II. Abdurrahman vefat etti; yerine iç isyanlar ve Hristiyan krallıkların saldırılarıyla mücadele edecek olan oğlu I. Muhammed tahta çıktı.
856 | Sind Bölgesinde Habbârîler Hanedanlığı’nın Kurulması
Ömer b. Abdülaziz el-Habbârî, Hindistan alt kıtasının sınırındaki Sind bölgesinde Abbâsî hilafetine bağlı, iç işlerinde tamamen bağımsız olan Sünnî Habbârîler (Habbarid) idaresini başlattı.
858 | Ca‘feriye Şehrinin Halife Mütevekkil Tarafından İnşası
Halife Mütevekkil, Sâmerrâ yakınlarında kendi adını taşıyan ve büyük saray komplekslerini barındıran modern “Ca‘feriye” (el-Mütevekkiliye) şehrini kurarak devlet ricalini buraya taşımaya başladı.
860 | Sâmânîlerin Mâverâünnehir’de Güç Kazanması
Ahmed b. Esed, Sâmânî sülalesinin reisi olarak Mâverâünnehir coğrafyasında (Transoxiana) kurumsal temelleri güçlendirerek Sâmânîler idaresini bölgenin en büyük Sünnî odak noktası haline getirdi.
861 | Halife Mütevekkil’in Katli ve Müntasır-Billâh Dönemi (Türk Sivil Darbesi)
Halife Mütevekkil, Türk komutanların kurduğu bir konsorsiyum ve oğlu Müntasır’ın göz yummasıyla sarayında suikastla öldürüldü. Yerine geçen Müntasır-Billâh ile birlikte Abbâsî tarihinde halifelerin Türk generallerce tayin edildiği “Sâmerrâ Emirler Devri” başladı.
862 | Halife Müntasır’ın Ölümü ve Müstaîn-Billâh Dönemi
Altı ay gibi kısa bir süre tahtta kalan Halife Müntasır şüpheli bir şekilde zehirlenerek vefat etti; Türk askeri kliklerinin kararıyla yerine el-Müstaîn-Billâh halifelik makamına getirildi.
864 | Taberistan’da Zeydî-Alavî Devleti’nin Kurulması
Hasan b. Zeyd el-Alavî, Hazar Denizi kıyısındaki Taberistan bölgesinde Abbâsî hilafetini tamamen reddeden, Şîîliğin Zeydiyye koluna mensup bağımsız bir Alavî emirliği kurdu.
866 | Sâmerrâ’dan Kaçış ve Halife Mu‘tezz-Billâh Dönemi
Halife Müstaîn Türk komutanların baskısından korkarak Bağdat’a kaçtı; ancak Sâmerrâ’daki generaller onu azlederek yerine el-Mu‘tezz-Billâh’ı halife ilan etti. Aynı yıl Endülüs’te I. Muhammed vefat etti, yerine Münzir geçti. Sind’de ise Habbârî lideri Abdullah b. Ömer vefat etti.
867 | Sistan’da Saffârîler Hanedanlığı’nın Resmen Kurulması
Yakup b. Leys el-Saffâr, Sistan bölgesinde isyanları bastırarak kendi bağımsız askeri hanedanlığı olan Saffârîler (Saffarid) idaresini resmen kurdu ve fütûhat alanını genişletti.
868 | Mısır’da Tolunoğulları Devleti’nin Kurulması
Türk asıllı askeri komutan Ahmed b. Tûlûn, Abbâsî valisi olarak geldiği Kahire’de kendi bağımsızlığını ilan ederek Mısır’da kurulan ilk Müslüman-Türk devleti olan Tolunoğulları (Tulunid) Hanedanlığı’nı kurdu.
869 | Halife Mu‘tezz’in Azli ve Muhtedî-Billâh Dönemi
Sâmerrâ’daki askeri rical, maaş ödemelerini gerekçe göstererek Halife el-Mu‘tezz-Billâh’ı zorla tahttan indirip zindanda ölüme terk etti; yerine dindarlığıyla tanınan el-Muhtedî-Billâh getirildi.
870 | Türk Generallerin Muhtedî’yi Katli ve Mu‘temid-Alallah Dönemi
Halife Muhtedî, Türk muhafızların devlet üzerindeki vesayetini kırmaya çalışsa da çıkan askeri ayaklanmada şehit edildi; yerine Sâmerrâ devrinin son halifesi sayılan el-Mu‘temid-Alelhâh tahta çıkarıldı.
873 | Tâhirîler Hanedanlığı’nın Saffârîler Tarafından Yıkılması
Saffârîlerin kurucusu Yakup b. Leys, Tâhirîlerin başkenti Nişabur’u ele geçirerek bu köklü hanedanlığın siyasi varlığına ve Horasan’daki Abbâsî valilik düzenine resmen son verdi.
874 | Güney Irak’ta Zenc İsyanı’nın Tırmanması ve Sâmânîlerde Nasr Dönemi
Güney Irak’taki tarım işçisi siyahî kölelerin başlattığı ve Abbâsî finansal sistemini çökertecek olan kanlı Zenc (Zanj) İsyanı en zirve noktasına ulaştı. Sâmânîlerde ise Ahmed b. Esed vefat etti, yerine Nasr b. Ahmed geçti.
877 | Saffârîlerde Amr b. Leys Dönemi
Saffârî Devleti’nin efsanevi kurucusu Yakup b. Leys Sistan’da vefat etti; yerine ordunun itaatiyle kardeşi Amr b. Leys geçerek hanedan idaresini üstlendi.
885 | Tolunoğullarında Hümâreveyh Dönemi
Mısır ve Suriye fatihi Ahmed b. Tûlûn Kahire’de vefat etti; yerine askeri gücü korumayı başaran ve saray ihtişamıyla tanınan oğlu Hümâreveyh geçti.
888 | Endülüs’te Halife Abdullah Dönemi
Endülüs Emevî tahtındaki Münzir vefat etti; yerine iç karışıklıkların ve feodal bölünmelerin en yoğun olduğu bir kriz döneminde kardeşi Abdullah b. Muhammed tahta çıktı.
891 | Bahreyn’de Karmatî Devleti’nin Resmi Temellerinin Atılması
İslam dünyasına büyük acılar yaşatacak olan radikal-bâtınî akımlardan Karmatîler, Ebû Saîd el-Cennâbî önderliğinde Bahreyn ve el-Ahsâ bölgesinde kendi bağımsız devlet idarelerini kurmaya başladı.
892 | Sâmânîlerin Büyük Hakanı İsmail b. Ahmed Dönemi
Sâmânî emîri Nasr b. Ahmed vefat etti; yerine hanedanlığı tam bağımsız bir devlet haline getirecek ve Karahanlılara karşı zaferler kazanacak olan kardeşi İsmail b. Ahmed (İsmail Sâmânî) geçti.
894 | Cezayir Rüstemîlerinin Endülüs Vassalı Olması
Tahert merkezli Hâricî-İbâzî karakterdeki Rüstemîler Devleti, sömürgeci politikalara ve Fâtımî tehdidine karşı korunabilmek amacıyla Endülüs Emevî Emirliği’nin hamiliğini (vassallık statüsünü) kabul etti.
896 | Tolunoğullarında Ebü’l-Asâkir Ceyş Dönemi
Mısır hükümdarı Hümâreveyh uğradığı bir saray suikastıyla katledildi; yerine kısa süreli taht çalkantılarının gölgesinde oğlu Ebü’l-Asâkir Ceyş geçti.
897 | Tolunoğulları Sarayında Harun b. Hümâreveyh Dönemi
Tolunoğullarında saray klikleri arasındaki mücadele sürdü; Ebü’l-Asâkir Ceyş bir suikastla öldürüldü ve askeri emirlerin mutabakatıyla yerine Ebû Mûsâ Hârun b. Hümâreveyh hükümdar yapıldı.
898 | Karmatîlerin Basra’yı Yağmalaması
Bahreyn merkezli Karmatî askeri birlikleri, Abbâsî İmparatorluğu’nun en büyük ticaret limanı ve finansal merkezi olan Basra şehrine ani bir baskın düzenleyerek şehri yağmaladı ve halkı katletti.
Akademik Kaynakça
- Avan, Mehmet. Abbâsîlerde Türk Askerî Valiler ve Tolunoğulları Tarihi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2014.
- Bosworth, Clifford Edmund. Horasan’da Tâhirîler ve Saffârîler Dönemi Müslüman-Türk Devletleri Tarihi. çev. Erdoğan Merçil. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1993.
- Mütevekkil-Alellâh, Me’mûn ve Ahmed b. Tûlûn maddeleri, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul, ilgili ciltler.
- Ortaylı, İlber. Sâmerrâ Devri ve Abbâsî Müesseseleri Üzerine Tetkikler, İslam ve Tarih Araştırmaları Dergisi, c. 2, 2012.
- Sırma, İhsan Süreyya. Osmanlı Öncesi Kronolojik İslam Tarihi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
- Yıldız, Hakkı Dursun. Sâmerrâ Devrinde Türklerin Abbâsî İmparatorluğundaki Rolü ve Siyasi Mücadeleleri. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1985.
- Web Kaynağı: “Islamic History Timeline – 9th Century (800-899)”, Alim.org Online Islamic History and Resource Library, Erişim Tarihi: 2026.
Kaynak: islamvetarih.com