Kelam ve İnanç Terimleri

Hüsn ve Kubuh

• Anlamı: Bir şeyin aklen ve dinen güzel (iyi) veya çirkin (kötü) olması anlamına gelir. Kelam ilminde en büyük tartışma konularından biridir. Eş’arîlere göre bir şeyin iyi veya kötü olması sadece Allah’ın emretmesi veya yasaklamasıyla (nakille) bilinir; akıl tek başına bunu belirleyemez. Maturidîlere göre ise akıl, bir şeyin iyi veya kötü olduğunu vahiy gelmeden önce de genel olarak kavrayabilir; ancak ameli sorumluluk ve ahiretteki ceza/mükafat yine de dinin (vahyin) gelmesine bağlıdır.

Kefâet

• Anlamı: Fıkıh hukukunda, evlenecek eşler arasında toplumsal, ekonomik ve dindarlık gibi yönlerden denklik ve uyum bulunması demektir. Özellikle kadının ve velisinin haklarını korumak, kurulacak yuvanın kalıcı olmasını sağlamak amacıyla gözetilir. Hanefî fıkhında kefâet, evliliğin bağlayıcılığı (lüzumu) için bir şart kabul edilir ve dindarlık, iffet, soy, mali durum ile meslek gibi unsurları kapsar.

Küllî İrade ve Cüz’î İrade

• Anlamı: Allah’ın her şeyi kuşatan, sınırsız ve mutlak seçme yetisine Küllî İrade; insana verilen, sınırlı, belirli sınırlar dahilinde seçme ve yönelme kabiliyetine ise Cüz’î İrade denir. Maturidî ekolünde cüz’î irade, kulun fiillerindeki sorumluluğunun temelini oluşturur. Kul iradesini bir yöne sarf eder (kesb), Allah da o fiili yaratır (halk). Bu dengeli bakış, insanı tamamen iradesiz gören Cebriyye ile Allah’ın yaratıcılığını sınırlayan Mu’tezile arasındaki Ehl-i Sünnet çizgisini temsil eder.

Taklidî İman ve Tahkikî İman

• Anlamı: Çevrenin, anne-babanın veya toplumun telkiniyle, delillere dayanmadan kabul edilen inanca Taklidî İman; akli delillerle, araştırarak, sorgulayarak ve kalbi bir mutmainlikle ulaşılan sarsılmaz inanca ise Tahkikî İman denir. Kelam alimlerine göre taklidî iman geçerli olmakla birlikte, her Müslümanın imanın şartlarını delilleriyle öğrenerek imanını tahkikî seviyeye ulaştırması dini bir görevdir.

Aslah (Vücub ale’llah)

• Anlamı: Allah’ın kulları için daima en iyi, en faydalı ve en uygun olanı (aslah) yaratmasının O’nun üzerine bir “zorunluluk” (vücub) olduğunu savunan Mu’tezile terimidir. Ehl-i Sünnet (Maturidî ve Eş’arî) alimleri ise bu görüşü kesin olarak reddeder. Ehl-i Sünnet’e göre Allah mutlak hakimdir, dilediğini yaratır ve O’nun üzerine hiçbir şey vacip (zorunlu) kılınamaz; O’nun bütün fiilleri mutlak bir hikmete dayanır.

Kaynakça

• Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) İslam Ansiklopedisi (Hüsn ve Kubuh, Kefâet, İrade, İman, Aslah maddeleri)
• İmam Maturidî, Kitabü’t-Tevhid
• Prof. Dr. Bekir Topaloğlu, Kelam İlmine Giriş

Kaynak: islamvetarih.com