TEK PARTİ DÖNEMİ DİN POLİTİKALARI: CHP’NİN KAMUSAL ALANDAKİ KISITLAMALARI VE TOPLUMSAL HAFIZADAKİ İZLERİ
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun ardından, 1920’li yılların ortalarından 1950 yılındaki çok partili döneme geçişe kadar süren tek parti (CHP) yönetimi, İslam medeniyetinin asırlık kurumlarını ve kamusal görünürlüğünü radikal bir şekilde dönüştürmeyi hedefleyen bir modernleşme projesine sahne olmuştur. Bu dönemde hayata geçirilen hukuki, idari ve kültürel reformlar, resmi tarih tezinde “akılcı ve çağdaş bir toplum inşa etme” gayesiyle açıklanırken; muhafazakar tarih yazımında ve toplumsal hafızada, İslam inancına, kutsallarına ve dindar kitlelerin yaşam alanlarına yönelik sistemli bir baskı ve sindirme dönemi olarak nitelendirilmiştir. İşte tek parti dönemi Türkiye’sinde din ve devlet ilişkilerinde yaşanan radikal kırılmaların ve Müslüman topluma yönelik yaptırımların tarihi gerçekleri…
1. Ezanın Arapça Okunmasının Yasaklanması ve Din Eğitiminin Tasfiyesi
Tek parti döneminin dindar kitleler nezdinde en derin yarayı açan ve sembolleşen uygulaması, ezanın özgün dilinden koparılarak Türkçe okunması mecburiyetidir. 1932 yılında Diyanet İşleri Riyaseti’nin genelgesiyle başlayan bu uygulama, 1941 yılında çıkarılan bir kanunla cezai yaptırıma bağlanmıştır. Arapça ezan okuyan veya kamusal alanda kamet getiren Müslümanlar, para ve hapis cezalarıyla tevkif edilmiştir. Bu durum, Anadolu insanının zihninde dinin en temel şiarlarından birine yönelik mutlak bir müdahale olarak algılanmıştır.
Aynı süreçte, Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun katı bir şekilde uygulanmasıyla medreselerin ardından ilkokul, ortaokul ve lise müfredatlarından din dersleri tamamen çıkarılmıştır. 1930’lu yılların başında Darülfünun İlahiyat Fakültesi ve İmam Hatip mektepleri de “öğrencisi olmadığı” gerekçesiyle kapatılmış, devlet eliyle nitelikli din adamı yetiştirilmesi ve sivil din eğitimi verilmesi tamamen imkansız hale getirilmiştir. Bu tasfiye, Anadolu halkını çocuklarına gizlice evlerde veya ahırlarda, jandarma baskınlarından korkarak Kur’an öğretmek zorunda bırakmıştır.
2. Camilerin Kapatılması, Satılması ve Farklı Amaçlarla Kullanılması
1920’li ve 1930’lu yıllarda çıkarılan “Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması” ile “Camilerin Tasnif Edilmesine Dair Kanun” (1935), İslam mimarisinin en kutsal yapıları olan cami ve mescitlerin büyük bir kırıma uğramasına yol açmıştır. Kanun kapsamında, birbirine yakın olan veya “tarihi ve mimari değeri olmadığı” iddia edilen binlerce cami ve mescit ibadete kapatılmıştır.
Kapatılan bu camilerin bir kısmı açık artırmayla şahıslara satılarak ticarethane, marangoz atölyesi veya samanlık yapılmış; bir kısmı ise İkinci Dünya Savaşı yıllarının getirdiği olağanüstü şartlar bahane edilerek askeri depo, tahıl ambarı veya CHP’nin il ve ilçe binaları (Halkevleri) olarak kullanılmıştır. Fatih, Üsküdar ve Bursa gibi tarihi merkezlerdeki birçok ata yadigarı mescit bu dönemde tamamen yıkılmış veya yıktırılmıştır. Bu durum, Müslüman kitlelerin zihninde camilerin kutsallığına yönelik sarsıcı bir hürmetsizlik olarak hafızalara kazınmıştır.
3. Hac İbadetinin Yasaklanması ve Kılık Kıyafet Baskıları
Tek parti yönetiminin dindar vatandaşlara yönelik ameli kısıtlamaları ibadet özgürlüğünü de doğrudan etkilemiştir. 1930’lu yıllardan 1940’lı yılların sonuna kadar, “döviz sıkıntısı”, “salgın hastalıklar” ve “ulaşım zorlukları” gibi resmi gerekçeler öne sürülerek Türk vatandaşlarının Hacca gitmesi devlet eliyle fiilen yasaklanmıştır. Yaklaşık yirmi yıl boyunca Anadolu topraklarından mukaddes mekanlara resmi olarak hiçbir hacı kafilesi gönderilememiştir.
Bunun yanı sıra, 1925 yılındaki Şapka Kanunu ve 1934 yılındaki “Bazı Kisvelerin Giyilemeyeceğine Dair Kanun” ile din adamları dışındaki Müslümanların kamusal alanda sarık, cübbe veya şalvar gibi dini çağrışım yapan kıyafetler giymesi yasaklanmıştır. Sokaklarda jandarma ve polis eliyle yürütülen kılık kıyafet denetimleri, sakal ve bıyık kesimleri, geleneksel yaşam tarzını korumak isteyen muhafazakar halk üzerinde sürekli bir adli baskı mekanizması oluşturmuştur.
4. Matbuat Sansürü ve İslam Alimlerinin Takibi
Bu dönemde, İslam dinini savunan, tek parti ideolojisinin (Kemalizm) sınırları dışına çıkan her türlü dini neşriyat ve kitap basımı sıkı bir sansüre tabi tutulmuştur. Bediüzzaman Said Nursî, Süleyman Hilmi Tunahan ve Elmalılı Hamdi Yazır gibi dönemin en meşhur alimleri, ömürlerini adliye koridorlarında, zindanlarda, sürgünlerde veya ev hapsinde geçirmek zorunda kalmışlardır. Devletin kurduğu istihbarat ağı vasıtasıyla, evinde dini sohbet düzenleyen veya Kur’an okutan her topluluk “irticai faaliyet” şüphesiyle İstiklal Mahkemeleri veya örfi idare mahkemelerinde yargılanmıştır.
Sonuç olarak; CHP’nin tek parti döneminde uyguladığı sekülerleşme yaptırımları, batılılaşma uğruna toplumun asırlık dini ve kültürel dokusunu koruma reflekslerini sert tedbirlerle bastırmıştır. Bu dönem, 1950 yılında Demokrat Parti’nin iktidara gelmesiyle ezanın yeniden Arapça okunması ve din eğitiminin serbest bırakılmasına kadar, Müslüman Anadolu halkının hafızasında hüzünlü ve baskıcı bir “fetret devri” olarak yer etmiştir.
Kaynak: islamvetarih.com