12 Eylül 1980 sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren’in liderliğindeki askerî yönetim, Türkiye Büyük Millet Meclisini ve siyasi partileri devre dışı bıraktı. Siyasi faaliyetler durduruldu, çok sayıda insan gözaltına alındı ve ülke genelinde sıkıyönetim uygulaması genişletildi.
12 Eylül yönetiminin Türkiye tarihindeki en ağır sonuçlarından biri, ölüm cezalarının yeniden ve geniş ölçekte uygulanması oldu. Darbeden sonra kurulan askerî mahkemelerde binlerce insan yargılandı. TBMM kayıtlarında, dönem boyunca 650 bin kişinin gözaltına alındığı, 210 bin dava açıldığı, yaklaşık 230 bin kişinin yargılandığı, 517 kişiye ölüm cezası verildiği ve 50 kişinin ölüm cezasının infaz edildiği belirtilmektedir.
İdamların sebebi neydi?
12 Eylül öncesindeki yıllarda Türkiye’de sağ ve sol gruplar arasında yoğun siyasi çatışmalar, silahlı saldırılar ve cinayetler yaşanıyordu. 12 Eylül yönetimi, ülkenin içinde bulunduğu şiddet ortamını sona erdirmek ve kamu düzenini yeniden sağlamak amacıyla yönetime el koyduğunu açıkladı.
Ancak darbeden sonra yalnızca silahlı eylemlere karışmış kişiler değil, çok geniş bir siyasi ve toplumsal kesim askerî yönetimin uygulamalarından etkilendi. Sıkıyönetim mahkemelerinde görülen davaların bir bölümünde siyasi faaliyetler ve örgüt üyeliği de suçlamaların konusu oldu.
Ölüm cezasına çarptırılan kişiler arasında hem sol görüşlü hem sağ görüşlü siyasi mahkûmlar, hem de siyasi olmayan ağır adli suçlardan hüküm giyen kişiler bulunuyordu. TBMM kayıtlarında, 50 kişinin infaz edildiği; bunların 26’sının siyasi suçlardan hüküm giymiş kişiler olduğu yönünde de bilgiler yer almaktadır.
Bu nedenle 12 Eylül dönemindeki bütün idamları yalnızca siyasi idamlar olarak değerlendirmek tarihî açıdan eksik olur. Bununla birlikte siyasi davalardaki ölüm cezaları, dönemin en çok tartışılan konularından biri haline geldi.
İlk infazlar: Necdet Adalı ve Mustafa Pehlivanoğlu
12 Eylül darbesinden sonra gerçekleştirilen ilk infazlar 8 Ekim 1980’de yapıldı. TBMM tarafından yayımlanan tarihî çalışmaya göre aynı gün Necdet Adalı ve Mustafa Pehlivanoğlu idam edildi.
Sol görüşlü Necdet Adalı, 1977 yılında Ankara’da meydana gelen ve iki kişinin hayatını kaybettiği bir kahvehane saldırısıyla ilgili davada ölüm cezasına mahkûm edilmişti. Adalı, olay sırasında kendisinin ateş etmediğini savunmuştu. Mahkeme kararında ölüm cezasına hükmedilirken heyetteki bir hâkim karara muhalif kalmıştı.
Mustafa Pehlivanoğlu ise ülkücü görüşe mensup bir gençti. Ankara Balgat’taki kahvehane saldırılarıyla bağlantılı olarak yargılandı ve ölüm cezasına mahkûm edildi.
Bu iki infazın aynı gün gerçekleştirilmesi, sonraki yıllarda 12 Eylül döneminin sembollerinden biri haline geldi. Ancak burada önemli olan, her iki kişinin de ayrı davalarda, farklı olaylar nedeniyle hüküm giymiş olmasıdır.
17 yaşındaki Erdal Eren
12 Eylül döneminin en fazla tartışılan idamlarından biri ise Erdal Eren‘in infazıdır.
Erdal Eren, 1980 yılının başında Ankara’da meydana gelen bir olay sırasında bir piyade erinin ölümünden sorumlu tutuldu. Yargılama sonucunda ölüm cezasına mahkûm edildi.
Eren’in davasını diğerlerinden ayıran en önemli konu ise yaşıydı. Eren olay sırasında 17 yaşındaydı. Yaşı konusunda hukuki tartışmalar yaşandı ve ölüm cezası buna rağmen uygulandı. TBMM kayıtlarında Eren’in 13 Aralık 1980’de idam edildiği belirtilmektedir.
Erdal Eren’in idamı, özellikle genç yaşı nedeniyle Türkiye’nin siyasi tarihinde uzun yıllar tartışılan bir konu oldu. Onun davası, askerî dönemdeki yargılamaların hukuki niteliği ve ölüm cezalarının uygulanması konusunda ciddi tartışmalara yol açtı.
“Asmayalım da besleyelim mi?” sözü
12 Eylül döneminin hafızalarda kalan ifadelerinden biri, Kenan Evren’e atfedilen “Asmayalım da besleyelim mi?” sözüdür. Bu ifade özellikle ölüm cezalarının uygulanmasını savunan yaklaşımın sembolü haline gelmiştir. TBMM tutanaklarında da bu sözün 12 Eylül dönemindeki idamlarla bağlantılı olarak çeşitli siyasi konuşmalarda aktarıldığı görülmektedir.
Bununla birlikte tarihî bir makalede, dönemin siyasi söylemlerini aktarırken sözlerin hangi bağlamda söylendiğini ve kaynağını belirtmek önemlidir.
50 kişinin idam edilmesi
12 Eylül döneminde 517 kişi hakkında ölüm cezası verildi. Bunlardan 259 kişinin cezası Yargıtay tarafından onandı ve toplam 50 kişinin ölüm cezası infaz edildi. TBMM belgelerinde ölüm cezalarının farklı dönemlerde Millî Güvenlik Konseyi, Danışma Meclisi ve daha sonra TBMM tarafından onaylandığı belirtilmektedir.
İnfaz edilenler arasında siyasi suçlardan hüküm giyenlerin yanında ağır adli suçlardan hüküm giymiş kişiler de vardı. Dolayısıyla dönemin idamlarını değerlendirirken her bir dava ve kişinin hangi suçtan hüküm giydiğinin ayrı ayrı incelenmesi gerekir.
İdamların ötesindeki 12 Eylül tablosu
İdamlar, 12 Eylül dönemindeki baskıların yalnızca bir bölümünü oluşturmaktadır. Darbenin ardından siyasi partiler kapatıldı, çok sayıda kişi gözaltına alındı ve siyasi faaliyetler uzun süre yasaklandı.
TBMM kayıtlarında dönemin bilançosuna ilişkin verilen rakamlara göre 650 bin kişi gözaltına alındı, 1 milyon 683 bin kişi fişlendi, 230 bin kişi yargılandı, 7 bin kişi hakkında ölüm cezası istendi ve 517 kişiye ölüm cezası verildi. Ayrıca çok sayıda kamu görevlisi, öğretmen, akademisyen ve gazeteci çeşitli şekillerde mağdur edildi. TBMM tutanaklarında 171 kişinin işkence sonucu hayatını kaybettiğinin belgelendiği de aktarılmaktadır.
Bu nedenle 12 Eylül’ü yalnızca bir askerî darbe tarihi olarak değil, Türkiye’nin siyasi, hukuki ve toplumsal hayatında uzun süre etkileri devam eden bir dönem olarak değerlendirmek gerekir.
Sonuç
12 Eylül 1980 darbesinin ardından gerçekleştirilen idamlar, Cumhuriyet tarihinin en tartışmalı ve acı sayfalarından birini oluşturdu. Necdet Adalı, Mustafa Pehlivanoğlu ve Erdal Eren gibi isimlerin infazları, yıllar boyunca Türkiye’nin siyasi hafızasında yer aldı.
Bugün bu dönemi değerlendirirken yapılması gereken, yalnızca insanların hangi siyasi görüşe sahip olduğuna bakmak değil; hangi suçla suçlandıklarını, hangi mahkemede yargılandıklarını, mahkeme kararlarının nasıl verildiğini, ölüm cezalarının hangi makamlar tarafından onaylandığını ve yargılamaların hangi siyasi ortamda gerçekleştiğini birlikte incelemektir.
12 Eylül döneminin idamları, Türkiye’nin yakın tarihinde hukukun, siyasetin ve devlet gücünün sınırlarının ne kadar önemli olduğunu gösteren tarihî bir tecrübe olarak hafızalarda yer almaktadır.
Kaynaklar:
1. Türkiye Büyük Millet Meclisi – 12 Eylül Dönemi İdamları ve Necdet Adalı / Mustafa Pehlivanoğlu hakkında tarihî çalışma. TBMM – 12 Eylül dönemi idamları belgesi
2. Türkiye Büyük Millet Meclisi – Bazı Ölüm Cezalarının Yerine Getirilmesi Hakkında Kanunlar
TBMM – Ölüm cezalarına ilişkin resmî belge
3. Türkiye Büyük Millet Meclisi – 12 Eylül döneminin bilançosu
TBMM – 12 Eylül dönemi hakkında Meclis tutanağı
4. Türkiye Büyük Millet Meclisi – Erdal Eren ve 13 Aralık 1980 tarihli Meclis kaydı
TBMM – Erdal Eren hakkında Genel Kurul kaydı
5. Türkiye Büyük Millet Meclisi – 12 Eylül dönemi hakkında resmî değerlendirme ve rakamlar
TBMM – 12 Eylül dönemi tutanağı
Kaynak: islamvetarih.com