İslam fıkhında kadınlara mahsus haller (hayız, nifas ve istihaze), ibadetlerin sıhhatiyle doğrudan ilgili olduğu için üzerinde titizlikle durulan konuların başında gelir. Düzenli bir adet (hayız) döngüsüne sahip olan bir kadının, hormonal düzensizlikler, hastalıklar, ani psikolojik değişimler veya uzun süreli kanamalar sebebiyle adet gününün başlangıcını, bitişini veya döngü süresini unutması fıkıhta özel bir durum olarak ele alınmıştır.
Fıkıh literatüründe adet düzenini şaşıran, günlerinin sayısını veya ay içindeki yerini tamamen ya da kısmen unutan bu durumdaki kadınlara “Mütehayyire” (hayret ve tereddütte kalmış kadın) veya “Nasiye” (unutan kadın) denir. Bu makalede, adet döngüsünü unutan bir kadının ibadetlerini eda ederken, temizlik durumunu belirlerken ve gündelik hayatını düzenlerken fıkhi ölçülere göre nasıl hareket etmesi gerektiği akademik delilleriyle ele alınmıştır.
1. Mütehayyire (Adetini Unutan) Kadının Fıkhi Sorumluluğu
Düzenli bir adet gördükten sonra sürekli kanama (istihaze) yaşamaya başlayan ve geçmişteki adet günlerinin ne sayısını ne de ay içindeki yerini hatırlayabilen bir kadının durumu, fıkıhta “ihtiyat” (tedbir) prensibine göre çözüme kavuşturulur. Kadın bu süreçte kendisini tamamen hayızlı sayıp ibadetleri terk edemeyeceği gibi, tamamen temiz (tahir) sayıp sıradan günler gibi de davranamaz.
Şer’î hükümlerin feda edilmemesi adına mütehayyire kadının hem hayızlı hem de temiz olma ihtimali aynı anda gözetilir. Fıkhi otoritelerin bu konudaki yaklaşımı, kadının unuttuğu detayların derecesine göre şekillenir.
2. Unutma Durumlarına Göre Ameli Hükümler
İslam hukukçuları, kadının hafızasında kalan kırıntılara ve şüphe durumlarına göre ameli çözümleri üç ana başlık altında toplamıştır:
A) Adet Süresini Bilip Ay İçindeki Yerini Unutanlar (Özel Şaşırma)
Kadın, adetinin her ay kesinlikle kaç gün (örneğin 6 gün) sürdüğünü bilmekte fakat bu 6 günün ayın başında mı, ortasında mı yoksa sonunda mı olduğunu hatırlayamamaktadır. Bu durumda kadın kendi zann-ı galibine (en güçlü tahminine) göre hareket eder. Eğer hiçbir tahminde bulunamıyorsa, şüphe duyduğu günlerde ibadetlerini ihtiyatla yerine getirir.
Örneğin; 10 günlük bir zaman diliminin hangi günlerinde adet olduğunu şaşıran kadın, adetli olma ihtimalinin kesinleştiği (çakıştığı) günlerde hayızlı gibi davranır; tereddütlü günlerde ise her namaz vakti için sadece abdest alarak veya bazı durumlarda guslederek namazını kılar.
B) Adet Süresini de Zamanını da Tamamen Unutanlar (Genel Şaşırma)
Geçmişe dair hiçbir adet hafızası kalmayan ve sürekli kanaması devam eden kadınlar için mezheplerin çözümleri şu şekildedir:
- Hanefi Mezhebine Göre: Kadın ihtiyat kurallarına uyar. Kanamanın devam ettiği süreçte hayızın asgari süresi olan ilk 3 gün boyunca ibadetlerini yapmaz. 3 ile 10 gün arasındaki tereddütlü günlerde ise temiz olma ihtimaline binaen her namaz vakti için boy abdesti (gusül) alarak namazlarını kılar ve farz oruçlarını tutar. Ancak hayızlı olma ihtimali de sürdüğü için bu 10 günlük süreçte eşiyle cinsel ilişkide bulunamaz, Kur’an-ı Kerim’i eline alamaz.
- Şafiî Mezhebine Göre: Adetinin başlangıcını ve süresini tamamen unutan kadın, kameri (hicri) ayın başından itibaren kadınlar arasında en yaygın ve galip olan adet süresini (6 veya 7 gün) baz alır. Bu sürenin bitiminde genel bir gusül abdesti alarak temizlik hükmüne geçer ve geri kalan günleri istihaze (özür) kanı kabul ederek ibadetlerine normal şekilde devam eder.
3. Mütehayyire Kadına Yasak Olan ve Olmayan Şeyler
Adet günlerinde tam bir netliğe kavuşamayan kadının gündelik ve dini hayatındaki sınırlar fıkıh kitaplarında şöyle sınırlandırılmıştır:
- Namaz ve Oruç: Kadın, temiz olma ihtimalinin bulunduğu tereddütlü günlerde namazlarını asla terk edemez. İhtiyat gereği gusül veya abdestle namazını eda eder. Ramazan ayına denk gelen günlerde orucunu tutar, ancak hayız olma riski içeren günlerin orucunu Ramazan sonrasında kaza eder.
- Cinsel İlişki: Tereddütün asıl yoğunlaştığı ve hayız olma ihtimalinin güçlü olduğu günlerde eşlerin cinsel birlikteliği fıkhen caiz görülmemiştir. Ayet-i kerimede (Bakara 2/222) belirtilen temizlenme şartı tam olarak kesinleşmediği için ihtiyatla hareket edilir.
- Kur’an Okuma ve Camiye Girme: Tamamen unutan kadın, hayızlı kabul edilme ihtimali olan günlerde Kur’an-ı Kerim okumaktan ve mescitlere girmekten uzak durur.
4. Modern Dönem Tıbbi Çözümleri ve Fıkhi Kolaylıklar
Klasik fıkıh literatüründeki bu zorlu ihtiyat kuralları (her vakit gusletmek gibi), kadının hiçbir şekilde takvim tutamadığı ve tıbbi imkanların olmadığı dönemlere aittir. Günümüzde ise jinekolojik muayeneler, ultrason cihazları ve kan tahlilleri sayesinde kanamanın rahim içi bir hastalıktan mı (istihaze/özür) yoksa gerçek bir yumurtlama döngüsünden mi (hayız) kaynaklandığı net olarak tespit edilebilmektedir.
Modern fıkıh alimleri, adet gününü unutan hanımların öncelikle uzman bir kadın hastalıkları hekimine başvurmasını tavsiye eder. Tıbbi olarak belirlenen döngü günleri, fıkhen de kadının yeni “âdet mirası” (mutadı) kabul edilir ve kadın ibadetlerini bu tıbbi verilere göre çok daha büyük bir kolaylıkla organize edebilir.
Kaynakça
- el-Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd, el-İhtiyâr li-Ta’lîli’l-Muhtâr, Kahire, 1951, Cilt I, ss. 28-32.
- İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer, Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr, Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992, Cilt I, ss. 283-289.
- ez-Zeylaî, Fahruddîn Osmân b. Alî, Tebyînü’l-Hakaik Şerhu Kenzi’d-Dekaik, Kahire, 1313, Cilt I, ss. 62-63.
- eş-Şirbînî, Şemsuddîn Muhammed b. el-Hatîb, Muğni’l-Muhtâc ilâ Ma’rifeti Meânî Elfâzi’l-Minhâc, Beyrut: Dâru’l-Kütüb al-İlmiyye, 1994, Cilt I, s. 181.
- Kasânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes’ûd, Bedâiu’s-Sanâî fî Tertîbi’ş-Şerâî, Beyrut, 1986, Cilt I, ss. 39-44.
KAYNAK: islamvetarih.com