Kronolojik Sırayla Tarihteki 16 Büyük Türk Devleti

Tarih sahnesine çıktığı ilk andan itibaren hürriyetini canından aziz bilen Türk milleti, Asya’dan Avrupa’ya uzanan geniş coğrafyada onlarca devlet, beylik ve imparatorluk kurmuştur. Bugün Cumhurbaşkanlığı forsumuzda parıldayan 16 yıldız, bağımsızlığa olan inancımızın, teşkilatçılık kabiliyetimizin ve köklü medeniyet mirasımızın birer simgesidir.

İslamiyet öncesinden başlayarak cihanı adaletle sarıp sarmalayan Osmanlı’ya kadar uzanan bu kutlu yürüyüşü, kronolojik sırayla, kurucuları ve tarihin dönüm noktalarıyla tek bir parça halinde inceliyoruz.

1. Büyük Hun İmparatorluğu (M.Ö. 220 – M.S. 216)

• Kurucusu: Teoman (Doğum: M.Ö. ~250 – Ölüm: M.Ö. 209)
• Öz Bilgi: Tarihte Türklerin kurduğu ilk merkezi devlettir. Ötüken merkezli kurulan imparatorluk, Çin Seddi’nin yapılmasına neden olmuştur. Teoman’dan sonra tahta geçen oğlu Mete Han, Türk boylarını ilk kez tek bir bayrak altında toplamış ve Türk kara kuvvetlerinin temeli olan onlu askeri sistemi kurmuştur. İpek Yolu’nu denetim altına alan devlet, iç karışıklıklar ve Çin entrikaları sonucu Kuzey ve Güney olarak ikiye bölünerek yıkılmıştır.

2. Batı Hun İmparatorluğu (M.S. 48 – M.S. 216)

• Kurucusu: Pi (Doğum: Bilinmiyor – Ölüm: M.S. 56)
• Öz Bilgi: Büyük Hun İmparatorluğu’nun parçalanmasının ardından, Çin hakimiyetine girmeyi reddeden güney kanadındaki Türklerin, hanedan üyesi Pi liderliğinde bugünkü Moğolistan ve Çin’in kuzeybatısında kurduğu devlettir. Çin baskısı, kıtlık ve diğer göçebe boyların saldırılarına karşı çetin bir varoluş mücadelesi vermiş, iç bölünmeler neticesinde tarih sahnesinden çekilmiştir.

3. Avrupa Hun İmparatorluğu (M.S. 375 – M.S. 469)

• Kurucusu: Balamir (Doğum: Bilinmiyor – Ölüm: ~395)
• Öz Bilgi: Batıya göç eden Hun Türklerinin, Balamir Han önderliğinde Karadeniz’in kuzeyinden Avrupa içlerine yürüyerek kurduğu devlettir. Bu büyük göç hareketi Kavimler Göçü‘nü tetiklemiş ve Roma İmparatorluğu’nun bölünmesine yol açmıştır. Devlet en parlak dönemini, Hristiyanların günahlarından ötürü kendilerine gönderildiğine inanarak “Tanrı’nın Kırbacı” adını verdikleri Attila döneminde yaşamıştır. Attila’nın ölümünden sonra taht kavgaları ve Bizans baskılarıyla yıkılmıştır.

4. Ak Hun İmparatorluğu / Eftalitler (M.S. 420 – M.S. 567)

• Kurucusu: Aksuvar (Aksungur) (Doğum: Bilinmiyor – Ölüm: ~490)
• Öz Bilgi: Orta Asya’da, bugünkü Afganistan, Pakistan, Hindistan’ın kuzeyi ve Horasan bölgesinde hüküm sürmüş bir Türk devletidir. Kurucusu Aksuvar Han, Sasaniler ile stratejik ilişkiler kurarak bölgede büyük bir güç elde etmiştir. İpek Yolu ticaretini elinde tutan Ak Hunlar, Sasani İmparatorluğu ile Göktürklerin ittifak yapması sonucu iki ateş arasında kalarak yıkılmıştır.

5. Göktürk İmparatorluğu (M.S. 552 – M.S. 745)

• Kurucusu: Bumin Kağan (Doğum: Bilinmiyor – Ölüm: M.S. 552)
• Öz Bilgi: Tarihte “Türk” adını ilk kez resmi bir devlet ismi olarak kullanan devlettir. Avar tahakkümüne son veren Bumin Kağan tarafından Ötüken’de kurulmuştur. Çin esaretine karşı Kürşad ve arkadaşları tarafından başlatılan bağımsızlık ruhu, daha sonra II. Göktürk (Kutluk) Devleti’ni doğurmuştur. Bu dönemde dikilen Orhun Abideleri, Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgeleridir. Devlet, Uygur, Karluk ve Basmıl boylarının ayaklanmasıyla son bulmuştur.

6. Avar İmparatorluğu (M.S. 565 – M.S. 835)

• Kurucusu: Bayan Han (Doğum: Bilinmiyor – Ölüm: M.S. 602)
• Öz Bilgi: Göktürklerin kurulmasıyla batıya göç eden Avarlar, Bayan Han liderliğinde Orta Avrupa’da (Macaristan merkezli) güçlü bir imparatorluk kurmuşlardır. Siyasi ve askeri dehasıyla tanınan Bayan Han liderliğinde Avarlar, Sasanilerle iş birliği yaparak İstanbul’u iki kez kuşatan ilk Türk devleti olmuşlardır. Slav kavimlerini göç ettirerek Avrupa etnik yapısını şekillendirmiş, üzengi kullanımını Avrupa’ya öğreterek süvari tekniğini değiştirmişlerdir. Frankların saldırılarıyla yıkılmışlardır.

7. Hazar İmparatorluğu (M.S. 651 – M.S. 983)

• Kurucusu: Böri Şad (Doğum: Bilinmiyor – Ölüm: ~650)
• Öz Bilgi: Kafkaslar ve Karadeniz’in kuzeyinde kurulan Hazarlar, hoşgörüye dayalı yönetim anlayışlarıyla tarihe “Hazar Barış Çağı” (Pax Khazarica) olarak geçen dönemi yaşatmışlardır. Museviliği resmi din olarak benimseyen tek Türk devletidir. İslam ordularının Kafkaslar üzerinden kuzeye ilerlemesini durdurarak, İslamiyet’in Rusya içlerine yayılmasını geciktirmişlerdir. Rus knezliklerinin saldırıları sonucu yıkılmışlardır.

8. Uygur Devleti (M.S. 744 – M.S. 840)

• Kurucusu: Kutluk Bilge Kül Kağan (Doğum: Bilinmiyor – Ölüm: M.S. 747)
• Öz Bilgi: Göktürk Devleti’ni yıkarak kurulan Uygurlar, göçebe hayatı bırakıp yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Bögü Kağan döneminde Maniheizm dinini kabul etmişler; bu dinin et yemeyi ve savaşmayı yasaklayan kuralları nedeniyle askeri özelliklerini kaybetseler de tarım, mimari, matbaa ve sanatta muazzam ilerlemişlerdir. Kırgızların başkenti Ötüken’i basmasıyla yıkılmışlardır.

9. Karahanlılar (M.S. 840 – M.S. 1212)

• Kurucusu: Bilge Kül Kadir Han (Doğum: Bilinmiyor – Ölüm: M.S. 893)
• Öz Bilgi: Orta Asya’da İslamiyet’i kabul eden ilk Türk-İslam devletidir. Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet resmi din ilan edilmiştir. Türk-İslam kültürünün temellerini atmışlar; Kutadgu Bilig, Divânu Lugâti’t-Türk gibi ölümsüz eserler bu dönemde yazılmıştır. Ribat adı verilen ilk kervansarayları ve burslu öğrencilik sistemini kurmuşlardır. Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldıktan sonra Karahitaylar ve Harzemşahlar tarafından ortadan kaldırılmışlardır.

10. Gazneliler (M.S. 962 – M.S. 1187)

• Kurucusu: Alp Tigin (Doğum: M.S. 901 – Ölüm: M.S. 963)
• Öz Bilgi: Bugünkü Afganistan, Pakistan ve Kuzey Hindistan topraklarında hüküm sürmüş bir imparatorluktur. En parlak dönemini yaşatan Gazneli Mahmut, Hindistan’a 17 büyük sefer düzenleyerek İslamiyet’in bu dev coğrafyada yayılmasını sağlamış ve İslam dünyasında “Sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olmuştur. Selçuklularla yaptıkları Dandanakan Savaşı’nı kaybettikten sonra zayıflamış ve yerli halk olan Gurlular tarafından yıkılmışlardır.

11. Büyük Selçuklu İmparatorluğu (M.S. 1037 – M.S. 1157)

• Kurucuları: Tuğrul Bey (995-1063) ve Çağrı Bey (989-1060)
• Öz Bilgi: Oğuzların Kınık boyu tarafından Horasan’da kurulan devlettir. Tuğrul ve Çağrı Beylerin bilge liderliğinde devletleşen imparatorluk, Sultan Alparslan’ın 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu’nun kapılarını Müslüman Türklere açmıştır. Abbasi halifesini koruma altına alarak İslam dünyasının siyasi liderliğini üstlenmişlerdir. Nizamiye Medreseleri ile ilimde çığır açmışlardır. Haçlı Seferleri, Batınilik faaliyetleri ve iç isyanlar neticesinde zayıflayarak Katvan Savaşı sonrası yıkılış sürecine girmişlerdir.

12. Harzemşahlar Devleti (M.S. 1077 – M.S. 1231)

• Kurucusu: Anuş Tigin (Doğum: Bilinmiyor – Ölüm: M.S. 1097)
• Öz Bilgi: Harezm bölgesinde kurulan ve kendilerini Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun mirasçısı olarak gören güçlü bir devlettir. İl-Arslan döneminde tam bağımsız olmuşlardır. İslam medeniyetine büyük hizmetler sunan devlet, Moğol tehlikesini göremeyip Anadolu Selçuklu Devleti ile Yassıçemen Savaşı‘nı (1230) yapmış ve bu mağlubiyetin ardından Moğol istilasıyla tarih sahnesinden silinmiştir.

13. Altın Orda Devleti (M.S. 1227 – M.S. 1502)

• Kurucusu: Batu Han (Doğum: 1205 – Ölüm: 1255)
• Öz Bilgi: Cengiz Han’ın ölümüyle imparatorluğun bölünmesi üzerine, torunu Batu Han tarafından Karadeniz’in kuzeyi ve Doğu Avrupa’da kurulmuştur. Özbek Han döneminde İslamiyet’i resmi din olarak kabul edip tamamen Türkleşmişlerdir. Rus knezliklerinin güneye inmesini yüzyıllarca engelleyen devlet, Timur’un düzenlediği seferler sonucu parçalanmış ve Rusya’nın güçlenmesinin önü açılmıştır.

14. Büyük Timur İmparatorluğu (M.S. 1370 – M.S. 1507)

• Kurucusu: Emir Timur (Doğum: 1336 – Ölüm: 1405)
• Öz Bilgi: Çağatay hanedanlığı topraklarında Semerkant merkezli kurulan imparatorluk, Hindistan’dan Balkanlar’a kadar uzanan muazzam bir sahaya hükmetmiştir. Emir Timur, hayatı boyunca girdiği hiçbir savaşı kaybetmeyen askeri bir dehadır. Semerkant’ı “Şehirlerin Şahı” haline getirmiş, bilim ve sanatta (Uluğ Bey, Ali Kuşçu dönemi) Türk Rönesansı’nı yaşatmışlardır. Özbeklerin saldırıları sonucu yıkılmışlardır.

15. Babür İmparatorluğu (M.S. 1526 – M.S. 1858)

• Kurucusu: Babür Şah (Doğum: 1483 – Ölüm: 1530)
• Öz Bilgi: Timur’un torunlarından olan Babür Şah tarafından Hindistan’da kurulmuştur. Yazdığı Babürname adlı eseri Türk edebiyatının ilk otobiyografik örneğidir. Şah Cihan döneminde, eşi Mümtaz Mahal için inşa ettirdiği Tac Mahal, dünya mimarlık tarihinin en seçkin şaheserlerindendir. Hindistan’da siyasi birliği sağlayan son büyük Müslüman devlet olan Babür İmparatorluğu, 1858 yılında İngiliz sömürge yönetimi tarafından ortadan kaldırılmıştır.

16. Osmanlı İmparatorluğu (M.S. 1299 – M.S. 1922)

• Kurucusu: Osman Gazi (Doğum: 1258 – Ölüm: 1326)
• Öz Bilgi: Söğüt ve Domaniç çevresinde küçük bir uç beyliği olarak kurulan, Fatih Sultan Mehmet’in 1453’te İstanbul’u fethiyle cihan imparatorluğuna dönüşen muazzam devlet. Üç kıtaya, yedi iklime adalet, ahlak ve nizam götüren Osmanlı, Yavuz Sultan Selim ile Hilafet makamını bünyesine katarak İslam dünyasının hamisi ve lideri olmuştur. 623 yıl boyunca ayakta kalan imparatorluk, I. Dünya Savaşı’nın ardından parçalanarak yerini küllerinden doğan Türkiye Cumhuriyeti’ne bırakmıştır.

📚 Kaynakça

1. Kafesoğlu, İ. (2015). Türk Milli Kültürü. Ötüken Neşriyat.
2. Kurat, A. N. (2002). Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Türk Tarih Kurumu.
3. İnalcık, H. (2003). Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600). Yapı Kredi Yayınları.
4. Barthold, W. (1981). Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler. Kültür Bakanlığı Yayınları

KAYNAK: islamvetarih.com