Kur’an, Hadis ve Arkeoloji Işığında Sebâ Kavmi ve Arim Seli
İnsanlık tarihi, doğaya hükmettiğini düşünerek kibirlenen ve sahip olduğu nimetlerin kaynağını unutan medeniyetlerin çöküş öyküleriyle doludur. Bu çöküşlerin ekonomi, mühendislik ve teoloji ekseninde en dikkat çekici olanlarından biri, Güney Arabistan’da (Yemen) ihtişamlı bir uygarlık kuran Sebâ kavmine aittir. Kur’an-ı Kerim’de adından övgüyle söz edilen, bağları, bahçeleri ve tarım teknolojileriyle döneminin parlayan yıldızı olan bu topluluk; askeri bir istila veya gökten yağan bir ateşle değil, kendi inşa ettikleri devasa barajın çökmesiyle gelen “Arim Seli” vasıtasıyla helâk edilmiştir. Bu makalede, Sebâ medeniyetinin sosyo-ekonomik altyapısını, Marib Barajı’nın mühendislik özelliklerini ve nimetten yüz çevirmenin teolojik ve arkeolojik faturasını akademik bir disiplinle ele alacağız.
Sebâ Medeniyetinin Yükselişi: İki Tarafı Bahçelerle Çevrili Cennet Vadisi
Sebâ kavmi, bugünkü Yemen coğrafyasında, başkentleri Marib merkezli olmak üzere milattan önce 1000’li yıllardan başlayarak yüzyıllar boyunca hüküm sürmüş kadim bir Güney Arabistan topluluğudur. Bulundukları bölge, Hint Okyanusu’ndan gelen muson yağmurlarının ve dönemin en karlı küresel ticaret yolu olan Baharat Yolu’nun tam kavşak noktasındaydı. Ancak onları asıl zengin kılan, çölün ortasında kurdukları muazzam sulama ve baraj mühendisliğiydi.
Kur’an-ı Kerim, Sebâ halkına verilen bu olağanüstü tarımsal refahı ve estetik coğrafyayı Sebe Suresi 15. ayette çok duru ve etkileyici bir dille tasvir eder: “Andolsun, Sebâ kavmi için oturdukları yerde bir ibret nişanesi vardı: Biri sağda, diğeri solda iki bahçe… Rabbinizin rızkından yiyin ve O’na şükredin. Ne güzel bir belde, ne bağışlayıcı bir Rab!” Sebâ halkı, dağlardan gelen sel sularını kontrol altına almak için vadinin dar geçidine muazzam bir set çekmiş, bu sayede kilometrelerce uzanan toprakları kanallarla sulayarak çölü adeta bir cennet bahçesine dönüştürmüştü. Yolcular, bu topraklardan geçerken hiçbir zahmet çekmeden, sürekli ağaçların gölgesinde ve bol meyveler arasında seyahat ederlerdi.
Nimetten Yüz Çevirme ve “Uzaklık” Talebinin Psikolojisi
Sebâ kavmine gönderilen peygamberler, onlara bu büyük refahın ve güvenliğin mülkün gerçek sahibi olan Allah’ın bir lütfu olduğunu hatırlatmış, yalnızca O’na ibadet edip şükretmelerini istemişlerdir. Ancak uzun süren zenginlik dönemi, toplumda şükür yerine derin bir şımarıklığı, kibri ve sınıfsal ayrımcılığı doğurdu.
Sebâ halkı, nimetin çokluğundan ve hayatın kolaylığından bıkarak akılalmaz bir psikolojik yabancılaşma içine girdi. Sebe Suresi 19. ayette onların bu nankörlüğü ve ilahi adaleti tetikleyen o tuhaf talepleri şöyle aktarılır: “Rabbimiz! Seferlerimizin (konak yerlerimizin) arasını uzaklaştır, dediler ve kendilerine zulmettiler.” Onlar, fakir ve sıradan insanlarla aynı kolay yolları paylaşmak istemiyor, lüks kervanlarının ayrıcalıklı olmasını arzuluyorlardı. Nimetin getirdiği bu sınıfsal kibir ve teolojik yüz çevirme neticesinde, Sebâ toplumu ilahi yasayı çiğnedi. Şükür kapısı kapandığında, onları besleyen su, bu kez onları yok eden bir silaha dönüşecekti.
Helâk Anı: Barajın Yıkılışı ve Arim Seli Felaketi
Sebâ kavminin cezalandırılması, kendi gururları olan ve kendilerine hayat veren o devasa su setinin çökmesiyle gerçekleşti. Kur’an-ı Kerim bu felaketi “Seyle’l-Arim” (Arim Seli) olarak adlandırır. Sebe Suresi 16. ayette bu yıkım anı ve sonrasındaki coğrafi dönüşüm şöyle anlatılır:
“Fakat onlar yüz çevirdiler. Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. Onların o güzelim iki bahçesini, buruk yemişli, acı ılgınlı ve içinde biraz da sedir ağacı bulunan iki harap bahçeye çevirdik.”
Ayetten ve tarihi kayıtlardan anlaşıldığı üzere, setin duvarlarında meydana gelen çatlaklar ve bakımsızlık, şiddetli bir muson yağmuru dalgasıyla birleştiğinde barajın tamamen patlamasına neden oldu. Milyonlarca metreküp su, büyük bir hızla vadideki şehirleri, sarayları, kanalları ve o muhteşem sağ ve sol bahçeleri yuttu. Tarım altyapısı tamamen yok olan bölge, suyun çekilmesiyle birlikte kurak, verimsiz ve sadece yabani bitkilerin yetiştiği bir çöle dönüştü. Nimetin yerini sefalet, toplumsal bütünlüğün yerini ise büyük bir göç ve dağılma aldı. Hadislerde de işaret edildiği üzere, Sebâ kabilesi bu selden sonra Arabistan’ın dört bir yanına (Ensar, Evs, Hazrec, Gassaniler vb.) darmadağınık bir şekilde göç etmek zorunda kaldı.
Marib Barajı’nın Arkeolojik ve Tarihsel Kanıtları
Sebâ kavminin ve Arim Seli’nin tarihsel gerçekliği, modern arkeolojinin Yemen topraklarında yaptığı kazılarla en net şekilde tescillenen helâk hadiselerinden biridir. Antik Marib Barajı (Sedd-i Marib) kalıntıları, bugün hâlâ Yemen’in çöllerinde tüm azametiyle yükselmektedir.
- ve 20. yüzyıllarda batılı arkeologlar (Arnaud, Halévy, Glaser vb.) tarafından incelenen baraj seti, antik dünyanın en büyük mühendislik harikalarından biri olarak kabul edilir. Yaklaşık 600 metre uzunluğunda ve 15 metre yüksekliğinde olan bu devasa taş set, çok gelişmiş hidrolik kanallara ve su dağıtım kapılarına sahipti. Kazılarda bulunan Himyeri ve Sebâ kitabelerinde, barajın duvarlarında zaman zaman büyük çatlakların oluştuğu, MS 5. ve 6. yüzyıllarda kralların bu seti tamir ettirmek için binlerce işçi çalıştırdığı yazılıdır. Kitabelerde geçen “Arim” kelimesi, doğrudan barajın set yapısını veya barajı besleyen vadiyi ifade etmektedir. Nihayetinde barajın tamamen çökmesiyle meydana gelen katastrofik sel, bölgedeki yerleşik hayatı bitirmiş ve Kur’an’ın tasvir ettiği o büyük çölleşmeyi bilimsel olarak doğrulamıştır.
Sonuç
Sebâ kavmi ve Arim Seli kıssası, insanlığa teknolojinin, barajların ve mühendislik başarılarının ilahi ahlaktan kopuk bir kibir aracı haline getirilmesinin trajik sonucunu gösterir. Kendilerine hayat veren suyun, şükürsüzlük neticesinde bir helâk aracına dönüşmesi, Sünnetullah’ın en sarsıcı döngülerinden biridir. islamvetarih.com bünyesinde akademik bir hassasiyetle hazırladığımız bu tefekkür serisi; zenginliğin ve refahın kalıcılığının maddi güce değil, adalet, ahlak ve şükre bağlı olduğunu insanlığın hafızasına bir kez daha canlı bir vesika olarak sunmaktadır.
Kaynakça
- Kur’an-ı Kerim: Sebe Suresi (15-19).
- Tirmizî, İ. es-Sünen, “Tefsîrü’l-Kur’ân”, Sûre 34 (Sebâ kavminin göçü ve kabile yapısı hadisleri).
- Phillips, W. (1955). Qataban and Sheba: Exploring the Ancient Kingdoms on the Biblical Spice Routes of Arabia. New York: Harcourt. (Marib Barajı arkeolojik kazı raporları).
- Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. (1935). Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Matbaa-i Ebüzziya.
- Glaser, E. (1890). Skizze der Geschichte und Geographie Arabiens. Berlin: Weidmann. (Güney Arabistan kadim coğrafyası ve kitabeleri).
Kaynak: islamvetarih.com