Mezhep Nedir, Neden Vardır?
İslam dini, Kur’an ve Sünnet temeli üzerine kurulmuş ilahi bir nizamdır. Fakat farklı coğrafyalarda, farklı anlayışlarla ve farklı meselelerle karşılaşan Müslümanlar, bu kaynaklardan hüküm çıkarırken içtihada başvurmuşlardır. İşte bu içtihatlar zamanla sistematik hale gelmiş, mezhep dediğimiz yapılar ortaya çıkmıştır. Mezhep, din değil; dini anlama ve yorumlama metodudur. Tıpkı bir harita gibi, kişiyi Kur’an ve Sünnet’e götüren bir yoldur. Mezhep sahibi büyük imamlar, asla kendilerini ‘din koyucu’ değil, sadece delil arayıcısı ve izah ediciler olarak görmüşlerdir. Bu yönüyle mezhepler, dinde bölünme değil; İhtilafta rahmetin tezahürüdür. Nitekim Rasulullah (s.a.v) şöyle buyurmuştur: ‘Alimler peygamberlerin varisleridir’ (Tirmizi İlim 19)
Mezhepsizlik: Görünmez Bir Fırkalaşma
Son dönemlerde ‘Mezhebe gerek yok, ben doğrudan Kur’an ve Sünnet’e bakarım’ diyen, fakat bununla birlikte hiçbir ilmİ altyapıya sahip olmayan bir anlayış yayılmaktadır. Bu görüş, aslında farkında olmadan kişiyi kendi hevasını mezhep edinmeye götürmektedir. Zira herkesin dinden kendi yorumunu çıkarması, dini parçalamak ve şahsileştirmek demektir.
Kur’an’da şöyle buyrulur: ‘Dinlerini parça parça edenler ve grup grup olanlar gibi olmayın’ (Rum, 30/32) Mezhepsizlik; Zahirde bir birlik çağrısı gibi görünse de, hakikatte daha büyük bölünmelere, cehalete ve dinde keyfîliğe kapı aralamaktadır. Bugün İslam coğrafyasının birçok yerinde görülen kitlesel ilimsizlik, fetva anarşisi ve dini karmaşa, mezheplerin dışlanmasının doğrudan bir sonucudur.
Mezhep Bağlılığı mı, Mezhepçilik mi?
Mezhebe bağlılık, bir usul ve metod bağlılığıdır; bir taassup değildir. Her mezhep sahibi Alim, kendi mezhebinin dışında da hak olabileceğini ifade etmiştir. Bu sebeple Müslüman, mezhebine bağlı olabilir ama din kardeşini dışlayamaz, hakikati tekeline alamaz.
İmam Malik der ki:
‘Her insanın sözü alınır da reddedilir de; Ancak şu kabrin sahibi (Hz. Peygamber) müstesnadır’ (Darimi, Mukaddime 1/94)
Sonuç olarak:
Mezhepler, ümmetin ilmi birikimidir; bu birikimi reddetmek, köksüz kalmaktır. Mezhepsizlik ise ilme değil, heva ve zanlara dayanır. Her Müslüman, kendisini bir mezhebe nispet etse de, önce Allah’a ve Resulü’ne karşı sorumlu olduğunu unutmamalıdır.
Mezheplerin Tarihçesi
İslam’ın ilk asrında sahabe efendilerimiz, karşılaştıkları meselelerde doğrudan Kur’an ve Sünnet’ten hüküm çıkararak yaşadılar. Fakat fetihlerle birlikte İslam çok geniş bir coğrafyaya yayıldı ve Müslümanlar yepyeni sosyal, kültürel ve fıkhî meselelerle karşılaştı. Bu durum, içtihada dayalı yorumların artmasına ve zamanla mezheplerin teşekkülüne zemin hazırladı. İlk dönemlerde birçok fakih ve içtihat ekolü vardı. Ancak bunlardan dört büyük Sünni mezhep zamanla sistemli bir şekilde korunarak günümüze kadar ulaştı:
Hanefi Mezhebi: İmam-ı Azam Ebu Hanife (v.767)
Maliki Mezhebi: İmam Malik b. Enes (v.795)
Şafi Mezhebi: İmam Muhammed Eş-Şafi (v.820)
Hanbeli Mezhebi: Ahmed b. Hanbel (v.855)
Bu mezhepler, aynı dinin farklı yorumları değil; Aynı hakikate ulaşma gayretidir. Hepsi Kur’an ve Sünnet’e bağlıdır, ancak delilleri değerlendirme usullerinde farklılık gösterirler.
Alimlerin Mezhep Hakkındaki Görüşleri
İmam Şafi: ‘Benim görüşüm doğrudur ama yanlış olma ihtimali vardır; başkasının görüşü yanlıştır ama doğru olma ihtimali vardır’ Bu söz, mezhep imamlarının kendilerini mutlak doğru olarak görmediğini, hakka ulaşma çabası içinde olduklarını gösterir.
İmam Malik: ‘Her söz alınır da reddedilir de; ancak şu kabrin sahibi hariç’ (Hz. Peygamber’i işaret ederek)
Bu anlayış, mezhep taassubunun yanlışlığını ve hakikatin ölçüsünün Kur’an ve Sünnet olduğunu açıklar.
İbn Teymiyye: ‘Dört mezhep, sahih fıkıh ve ilim geleneğini temsil eder. Bu mezheplerin dışına çıkmak ilim ehlince tasvip edilmez’ Görüldüğü gibi, farklı ekollere sahip olan Alimler bile mezhepsizliğe karşı ilmi bir duruş sergilemişlerdir.
Yusuf el-Karadavi: ‘Bugün mezhepsizlik, mezhepçiliğe karşı bir çözüm değil; bizzat yeni bir ‘taassup biçimi’ olmuştur’ Modern çağdaki bireysel dindarlığın yozlaşmasını ifade eder.
Mezhepsizlik Akımlarının Eleştirisi
Son yüzyılda, özellikle Batı merkezli düşünce akımlarının etkisiyle ‘Kur’an bana yeter’ ‘Ben delilimi kendim bulurum’ gibi iddialarla ortaya çıkan mezhepsizlik akımları, halkı hem ilimsizliğe hem de sapmaya sürüklemiştir.
Mezhepsizlik Ne Getiriyor:
İlmi geleneğin kopması: Bin yıllık birikim reddediliyor. Fetva anarşisi: Herkes ‘müctehid’ kesiliyor. Keyfi din anlayışı: Duygularla hareket eden, selektif bir din algısı oluşuyor Birlik yerine kaos: ‘Mezhepçilik bölücülüktür’ diyenler, en derin bölünmelere yol açıyorlar.
Örnekler:
Mezhepsizliğin etkisiyle birçok genç ‘Namazda eller nereye bağlanır’ gibi basit meseleleri tartışırken, asıl imani meseleleri terk eder hale gelmiştir. Kimileri ‘Mezhepler Kur’an’da yoktur’ diyerek, sünneti tamamen dışlayan ve hadisleri reddeden mezhep dışı gruplara kaymaktadır. Kur’an şöyle der: ‘Sana indirilene ve senden önce indirilenlere iman ettik’ (Bakara 136) Mezhepler bu indirilenleri sistemli şekilde anlamamızı sağlayan yorum yollarıdır.
Hak ve Batıl Mezhepler: Mezhep, bir dinin inanç, ibadet ve ahlaki kurallarını yorumlama ve yaşama biçimidir. İslam’da mezhepler, genellikle itikadi (inançla ilgili) ve fıkhi (amelî-hukuki) mezhepler olarak ikiye ayrılır.
Hak Mezhepler (Ehli Sünnet Mezhepleri)
- Hanefi Mezhebi: Kurucusu: İmam-ı Azam Ebu Hanife (v. 767). Geniş kıyas ve rey (akıl yürütme) kullanımıyla bilinir. Türkiye, Balkanlar, Orta Asya gibi bölgelerde yaygındır.
- Şafi Mezhebi: Kurucusu: İmam Şafi (v. 820). Sünnete sıkı bağlılığı ve usul ilmindeki derinliğiyle tanınır.Doğu Afrika, Endonezya, Kürt bölgeleri gibi yerlerde yaygındır.
- Maliki Mezhebi: Kurucusu: İmam Malik (v. 795). Medine halkının uygulamasını delil kabul eder.Kuzey Afrika ve bazı Arap ülkelerinde yaygındır.
- Hanbeli Mezhebi: Kurucusu: İmam Ahmed bin Hanbel (v. 855). Hadis odaklı ve katı literal yaklaşımıyla tanınır. Suudi Arabistan ve çevresinde etkilidir.
Batıl Mezhepler ve Fırkalar
Bu mezhepler, Kur’an ve sahih sünnetin dışına çıkarak, ya aşırı akılcılık, ya da siyasi ve mistik görüşlerle hak yoldan sapmışlardır. Bazıları tarih olmuştur, bazıları günümüzde halen etkindir.
- Mu‘tezile: Akılcılığı aşırı ön plana çıkarmıştır. Allah’ın sıfatlarını inkar eder (örneğin “Allah işitmez” gibi). Kur’an’ın mahluk (sonradan yaratılmış) olduğunu savunur. Günümüzde etkisi azalmış olsa da modernist İslam anlayışlarına ilham verir.
- Hariciler: İlk sapkın fırkalardandır (Hz. Ali döneminde çıkmıştır). Büyük günah işleyeni dinden çıkarılmış sayar. Katı, bağnaz ve tekfirci anlayışları vardır. Bugünkü tekfirci terör gruplarının atası sayılırlar.
- Şia (Şiilik) ve Kolları: İmamet anlayışı: Hz. Ali ve soyunun imam olduğuna inanırlar. İmamları masum (günahsız) ve neredeyse ilahi nitelikte görürler. Kur’an’ın eksik olduğu iddiasında bulunan bazı kolları vardır.
Kolları: İsnaaşeriyye (Oniki İmamcılar). İsmailiyye. Zeydiyye Nusayrilik (Alevilikle karıştırılmamalı)
- İsmailiyye: İmam Cafer’in oğlu İsmail’in imam olduğunu savunur. Batıni yorumlar yapar; Kur’an’a zahiri değil, gizli anlamlar yükler. Fatımi Devleti’ni kurmuşlardır. Günümüzde Ağa Han liderliğindeki modern bir yapıya bürünmüştür.
- Rafızilik: Rafızi: “Terk eden, reddeden” anlamında. Genelde Şiilerin aşırı kollarına verilen isimdir. Sahabelere lanet okur, Hz. Ebubekir ve Ömer’i kabul etmez. İmamları neredeyse peygamber gibi görürler.
- Kerramiyye: Allah’a cisim ve mekan izafe eden bir fırkadır. Selefi anlayışa benzeyen, ancak aşırı ve sapkın bir yapıdır. Tarihte etkili olmuş, ancak günümüzde neredeyse kalmamıştır.
Batıl Mezheplerin Ortak Özellikleri: Aşırılık (ifrat ve tefrit). Kur’an ve sahih sünnetin tahrifi veya reddi. Siyasi veya mistik hedeflerle dinin bozulması. Ehli Sünnet düşmanlığı. Tekfircilik veya imamet saplantısı
Hak Mezheplerin Özellikleri: Kur’an ve sahih sünnete bağlılık. Sahabe sevgisi ve saygısı. Ümmetin çoğunluğunu temsil ederler. İtidal ve vasat yol
Sonuç:
Hak mezhepler, İslam’ın ana yoludur ve ümmetin icmaı ile kabul edilmiştir. Batıl fırkalar ise Kur’an ve sünnetin dışına çıkarak İslam’ı tahrif etmişlerdir. Müslümanlar, sapkın fırkalardan uzak durmalı ve Ehli Sünnet ve’l-Cemaat çizgisinde kalmalıdır.
Selefilik ve Vehhabilik: Hak ve Batıl Yönleri
- Tanım ve Tarihi Arka Plan
Selefilik, İslam’ın ilk üç nesli olan sahabe, tabiin ve tebe’i tabiin dönemini örnek alarak, dini sadece Kur’an ve sahih sünnetten anlama yaklaşımıdır. “Selef-i Salihin”e yani “önceki salih nesle” bağlı kalmayı savunur.
Vehhabilik ise 18. yüzyılda Muhammed b. Abdülvehhab tarafından Suudi Arabistan’da ortaya çıkmış bir reform hareketidir. Selefi görüşleri yeniden canlandırma iddiasıyla bid’atleri ortadan kaldırmayı ve tevhidi hakim kılmayı hedeflemiştir.
- Hak Yönleri
- a) Tevhid Vurgusu: Her iki hareketin temel amacı Allah’ın birliğini (tevhid) savunmak ve şirkten uzak durmaktır. Kur’an’da geçen şu ayet bu anlayışı destekler: “De ki: Ben yalnızca Rabbime ibadet ederim ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmam.” (En’am, 6/56)
- b) Bid’atlerden Sakınma Duyarlılığı: Sahih sünnete sıkı bağlılık gösterme niyetiyle, dinde sonradan ortaya çıkan uygulamalara karşı temkinli davranmışlardır. Hadis: “Kim bizim bu işimize (dinimize) ondan olmayan bir şey katarsa, o reddedilir.” (Buhari, Sulh 5; Müslim, Akdiye 18)
- c) Sahabe Merkezli Din Anlayışı: Selefilik, sahabe uygulamalarını rehber kabul eder; bu yönüyle birçok Ehl-i Sünnet alimiyle ortak zemindedir.
- Batıl Yönleri
- a) Diğer Mezhepleri ve Alimleri Tekfir Etmek: Selefi-Vehhabi çizgisinde zamanla birçok âlim ve tasavvuf ehli “bid’atçi” ya da “müşrik” ilan edilmiştir. Bu, ümmetin parçalanmasına yol açmıştır. Ayet: “Müminlerden bir topluluğu, bilmeden öldüren kimseye ceza olarak cehennem vardır.” (Nisâ, 4/93)
- b) Tasavvufu ve Mezhepleri Reddetme: Tasavvufu toptan “şirk” olarak görmeleri, bin yıllık İslam geleneğini yok saymak anlamına gelir. Halbuki tasavvuf, Kur’an ve sünnete uygun şekilde yaşandığında İslam’ın ahlaki yönünü temsil eder.
- c) Allah’ın Sıfatlarında benzetme Riski: Selefi anlayışta Allah’ın sıfatları hakkında “zahiri” anlayışa fazla bağlı kalınır. Bu da teşbih (Allah’ı mahlukata benzetme) tehlikesine yol açabilir.
Örnek: “Allah’ın eli” gibi ifadeler, mecazi anlamlarıyla değil, zahiri şekilde anlaşılır.
İmam Malik şöyle demiştir: “İstiwa (arşa çıkma) malum, keyfiyeti meçhul, ona inanmak vacip, soru sormak bid’attir.”
- d) Siyasal Otoriteyle İç İçe Geçme Vehhabi Örneği: Vehhabilik, Suud ailesiyle birleşerek dini bir anlayışı siyasi güç haline getirmiştir. Bu da zamanla tekfirci ve baskıcı bir yapının oluşmasına sebep olmuştur.
- İlim Ehlinin Değerlendirmeleri
İmam Nevevi: “Sadece Kur’an ve sünnet demekle yetinmek, geçmiş müçtehitlerin fıkıh mirasını ve içtihatlarını görmezden gelmektir. Bu da sapmaya götürür”
Yusuf el-Karadavi: “Vehhabilik bazı yönlerden tevhidi savunsa da, selef anlayışını daraltarak müslümanlar arasında tefrikaya sebep olmuştur”
Muhammed Said Ramazan el-Buti: “Selefilik, bid’at adı altında dinin zenginliğini yok etmeye başlamıştır. Ümmeti tek kalıba dökmek, vahdet değil baskıdır”
- Sonuç ve Değerlendirme
Selefilik ve Vehhabilik, niyet olarak dini bid’atlerden arındırmak ve tevhidi korumak gibi haklı gerekçelere dayansa da, bu doğrular aşırıya kaçan, daraltıcı, dışlayıcı ve zaman zaman tekfirci uygulamalarla gölgelenmiştir.
Bugün Müslümanlara düşen görev, sahih kaynaklara bağlı kalarak; alimlerin içtihatlarına, tasavvufun ahlakına ve mezheplerin fıkhi birikimine değer vererek vasat (ölçülü) bir dini anlayışta buluşmaktır.
Kaynak: TÜRKİYE’DE İSLAM isimli (Celal Yağmur’un) kitabından alıntıdır