İslam medeniyetinin fikri ve ameli inşasında, nassların (ayet ve hadislerin) ruhunu kavrayarak ümmete istikamet çizen kurucu imamların yeri doldurulamaz. Bu imamların zirve ismi, şüphesiz “İmam-ı Âzam” (En Büyük İmam) unvanıyla maruf İmam Ebû Hanîfe’dir. Amelde Hanefî mezhebinin kurucusu olan muazzam deha, itikad sahasında da Ehl-i Sünnet akidesinin ilk ve en meşhur yazılı metni kabul edilen el-Fıkhu’l-Ekber’i insanlığa miras bırakmıştır. Eser, kelam ilminin henüz bağımsız bir disiplin olmadığı bir dönemde, İslam inanç esaslarını sistemleştiren ilk kurucu anıttır.
Eserin Kimlik Kartı
- Eserin Adı: el-Fıkhu’l-Ekber (En Büyük Fıkıh)
- Müellifi: İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe Nu‘mân b. Sâbit (ö. 150/767)
- Yazıldığı Dönem / Yüzyıl: 8. Yüzyıl (Hicri 2. Yüzyıl / Erken Dönem İslam Düşüncesi)
- Dili: Arapça
- Ana Konusu: Ehl-i Sünnet Akâidi, Tevhid, Sıfatlar Meselesi, İman-Amel İlişkisi, Kader ve Nübüvvet
- Ekolü: Ehl-i Sünnet / Hanefî-Maturidî Akaid Geleneğinin Kurucu Metni
el-Fıkhu’l-Ekber Eserinin Önemi ve İslam Düşüncesindeki Zirve Yeri
el-Fıkhu’l-Ekber, yazıldığı dönem itibariyle İslam düşünce tarihindeki en büyük teolojik kırılmalara ve bid’at fırkalarının (Haricîlik, Mürcie, Kaderiyye, Ceberiyye, Mu’tezile) ortaya çıkışına doğrudan bir set çekme gayesiyle kaleme alınmıştır. İmam Ebû Hanîfe, o dönemde “fıkıh” kelimesini sadece ameli hukuk kuralları için değil, “kişinin lehinde ve aleyhinde olan şeyleri bilmesi” şeklinde geniş bir çerçevede tanımlamıştır. Bu yüzden, inanç esaslarını bilmeyi “En Büyük Fıkıh” (el-Fıkhu’l-Ekber) olarak adlandırmıştır.
Eserin İslam medeniyet mirasındaki eşsiz yeri, kendisinden iki asır sonra gelecek olan İmam Maturidî’nin kuracağı rasyonel Sünni kelam ekolünün doğrudan fikri iskeletini ve ham maddesini oluşturmasıdır. Kısalığına rağmen içerdiği yoğun ve sarsılmaz ilkeler sayesinde, asırlar boyunca medreselerde en çok okunan, üzerine onlarca şerh yazılan ve Müslümanların inanç dünyasını koruyan en güçlü Sünni kale olmuştur.
Geniş Akademik İnceleme ve İçerik Analizi
İmam Ebû Hanîfe, el-Fıkhu’l-Ekber’de İslam’ın inanç ilkelerini maddeler halinde, veciz ve ezberlenmesi kolay bir üslupla sıralar. Eserde öne çıkan temel akademik başlıklar şunlardır:
1. Tevhid ve Allah’ın Sıfatları Teorisi
Eser, İslam’ın özü olan Tevhid akidesini “Allah birdir, ancak bu birlik sayı yönünden değil, O’nun ortağının ve benzerinin olmaması yönündendir” ilkesiyle temellendirir. İmam Ebû Hanîfe, Allah’ın zati ve fiili sıfatlarını birbirinden ayırır. Hayat, kudret, ilim, kelam gibi sıfatları zati; yaratma (tekvin), rızık verme gibi sıfatları ise fiili sıfatlar olarak zikreder ve hepsinin ezeli olduğunu vurgular. Bu yaklaşım, daha sonra Maturidî ekolünün Eş’arîlikten ayrıştığı en temel sıfat teorisinin (Tekvin sıfatının ezeliliği) çıkış noktası olmuştur. Müteşâbih sıfatlar (yed, vech) konusunda ise yaratılmışlara benzetmeden (teşbihsiz) nassa iman etme esası getirilmiştir.
2. Kader ve İnsan İradesinin Sınırları
Kaderiyye’nin insanı tanrılaştıran, Ceberiyye’nin ise insanı bütünüyle iradesiz bırakan aşırı uç tezlerine karşı İmam-ı Âzam muazzam bir denge kurar. Evrendeki her şeyin Allah’ın dilemesi, takdiri ve levh-i mahfuzda yazmasıyla gerçekleştiğini belirtir. Ancak Allah’ın yazmasının bir zorlama (cebir) olmadığını, kulun gelecekte kendi iradesiyle neyi seçeceğini bilerek yazdığını (ilim sıfatına dayalı bir yazım) ortaya koyar. Allah kulun fiilini yaratır, kul ise onu kendi seçimiyle işler.
3. İman ve Amel Ayrımı (Haricîlik Reddiyyesi)
el-Fıkhu’l-Ekber’in ümmetin iç barışı adına attığı en büyük akademik adım, iman ile ameli birbirinden ayrı kabul etmesidir. İmam Ebû Hanîfe, amellerin imanın özünden bir parça olmadığını savunur. Bu sayede, büyük günah işleyen bir Müslümanı doğrudan dinden çıkmış sayıp katlini helal gören tekfirci Haricî zihniyeti kökten çürütmüştür. “Günah imana zarar vermez” diyen aşırı Mürcie ekolüne de kapıyı kapatarak, günahkar müminin durumunun Allah’ın affına veya cezalandırmasına bağlı olduğunu şer’i delillerle açıklar.
4. Nübüvvet, Mucize ve Kerametlerin Hakikati
Eserde peygamberlik müessesesi ve peygamberlerin nitelikleri incelenir. Tüm peygamberlerin küçük ve büyük günahlardan (ismet sıfatı) beri olduğu ilan edilir. Peygamberlerin mucizeleri ile evliyanın gösterdiği kerametlerin hak ve gerçek olduğu, kafirlerin sergilediği olağanüstü durumların ise istidrac (ilahı bir aldatmaca) olduğu net bir şekilde ayırt edilir.
Kaynakça
- Ebû Hanîfe. el-Fıkhu’l-Ekber. (Şerh: Aliyyü’l-Kārî / Türkçe Çeviri: Prof. Dr. Mustafa Öz), Hisar Yayınevi, İstanbul.
- Yazıcıoğlu, M. Sait. Le Matüridisme (Matüridî Kelamının Ebû Hanîfe ile İlişkisi). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
- Öz, Mustafa. “el-Fıkhu’l-Ekber” maddesi, DİA (TDV İslâm Ansiklopedisi).
Kaynak: islamvetarih.com