İslam medeniyetinin hadis mirası, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) sünnetini koruma altına alırken aynı zamanda bu sünnetin fıkhi hayata nasıl yön vereceğini de şekillendirmiştir. Hadis edebiyatının en seçkin ve en işlevsel türü olan “Sünen” türünün en meşhur şaheseri, Ebû Dâvûd’un kaleme aldığı es-Sünen’dir. Eser, silsile halinde gelen Kütüb-i Sitte (Altı Güvenilir Hadis Kitabı) içinde ameli ve fıkhi ahkam hadislerini bir araya getirme hususunda benzersiz bir metodolojiye sahip olan bir başyapıttır.
Eserin Kimlik Kartı
- Eserin Adı: es-Sünen (Sünen-i Ebû Dâvûd)
- Müellifi: Ebû Dâvûd Süleyman b. el-Eş‘as b. İshâk el-Ezdî es-Sicistânî (ö. 275/889)
- Yazıldığı Dönem / Yüzyıl: 9. Yüzyıl (Hicri 3. Yüzyıl / Hadis İlminin Altın Çağı)
- Dili: Arapça
- Ana Konusu: Ahkâm Hadisleri, Fıkhi Konulara Göre Tasnif, İlelü’l-Hadis, Râvî Tenkidi
- Ekolü: Ehl-i Sünnet / Hadis ve Fıkıh Geleneği
es-Sünen Eserinin Önemi ve İslam Düşüncesindeki Zirve Yeri
Sünen-i Ebû Dâvûd, sahih hadisleri toplama gayesinin yanı sıra doğrudan müctehid fakihlerin hukuk üretirken (istinbat) delil olarak kullandıkları hadisleri tasnif etme amacıyla yazılmıştır. Müellif Ebû Dâvûd, ömrü boyunca dolaştığı Horasan, Irak, Hicaz, Mısır ve Şam gibi büyük ilim merkezlerinden topladığı 500.000 hadis içinden kılı kırk yaran bir seçkiyle sadece 5.274 hadisi bu esere dahil etmiştir.
Eserin İslam hukuk ve hadis tarihindeki eşsiz yeri, fıkhın nassa bağlılığını en pratik şekilde ispat etmesidir. İslam alimleri, bir müctehidin fıkhi ictihadda bulunabilmesi için ihtiyaç duyacağı ahkam hadislerinin neredeyse tamamını bu eserde bulabileceğini belirtmişlerdir. Hatta büyük İslam alimi Hattâbî, “Hukuk ve fıkıh ilminde Sünen-i Ebû Dâvûd’un bir benzeri daha yazılmamıştır. Din ilminde din fıkhı için bu kitaba dayanılır” diyerek eserin ümmet nezdindeki tartışmasız kalesini ilan etmiştir.
Geniş Akademik İnceleme ve İçerik Analizi
Ebû Dâvûd, Mekke halkına yazdığı meşhur risalesinde (Risâletü Ebî Dâvûd ilâ Ehli Mekke) eseri hazırlarken takip ettiği akademik metodu bizzat açıklamıştır. Eserde öne çıkan temel akademik başlıklar ve muhteva tahlilleri şunlardır:
1. Fıkıh Bablarına Göre Kusursuz Tasnif
es-Sünen, baştan sona fıkıh kitaplarının sistematiğine göre (Kitâbü’t-Tahâret, Kitâbü’s-Salât, Kitâbü’z-Zekât vb.) dizilmiştir. Ebû Dâvûd, ahlak, zühd, tarih veya kıyamet alametleri gibi fıkıh dışı konulara (Buhârî ve Müslim’in el-Câmi’ türü eserlerinin aksine) çok az yer ayırmıştır. Amacı, bir fakih ya da kadı bir meselede hüküm aradığında, o konudaki peygamber uygulamasını ve sünnet delilini saniyeler içinde ilgili babın altında bulabilmesini sağlamaktır.
2. Hadislerin Sıhhat Dereceleri ve Müellifin Şerh Metodu
Ebû Dâvûd, kitabına sadece mutlak sahih hadisleri almamıştır. Bu yönüyle metodu Buhârî ve Müslim’den ayrılır. Eserde sahih hadislerin yanı sıra, hasen ve fıkhi istidlalde kullanılmaya elverişli, aşırı zayıf olmayan (vâhî olmayan) bazı zayıf hadislere de yer vermiştir. Ancak Ebû Dâvûd’un en büyük akademik dehası, aldığı zayıf veya kusurlu (illetli) hadislerin hemen ardından o hadisin senedindeki veya metnindeki problemi açıkça zikretmesidir. Sükut ettiği (hakkında açıklama yapmadığı) hadisleri ise salih (delil olmaya elverişli) kabul etmiştir.
3. Müctehidlerin İhtilaflarına Işık Tutması
Eser, mezheplerin fıkhi ihtilaflarını ve bu ihtilafların arkasındaki hadis delillerini anlamak için eşsiz bir kaynaktır. Ebû Dâvûd, bir konuda farklı fıkhi görüşlere delil teşkil eden zıt hadisleri aynı bab altında peş peşe zikrederek, alimlerin hangi nassı neye dayanarak tercih ettiğini veya nasıl uzlaştırdığını (cem ve telif) çıplak bir gözle görmemizi sağlar.
4. İcaza Önem Vermesi ve Sened Muhtasarları
Ebû Dâvûd, uzun hadis metinlerinin sadece fıkhi hükümle ilgili olan can alıcı kısmını keserek (ihtisar ederek) vermeyi tercih etmiştir. Böylece okuyucunun fıkhi hükümden uzaklaşmasını önlemiştir. Ayrıca sened zincirindeki râvîlerin sika (güvenilir) olup olmadığını ölçen derin bir ricâl bilgisine sahip olduğunu her babda gösterir.
Kaynakça
- Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as. es-Sünen. (Tahkik: Şuayb el-Arnaût – Muhammed Kâmil Karabilâ), Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, Beyrut.
- Kandemir, M. Yaşar. “Ebû Dâvûd es-Sicistânî” ve “es-Sünen” maddeleri, DİA (TDV İslâm Ansiklopedisi).
- Hattâbî, Ebû Süleyman. Me‘âlimü’s-Sünen fî Şerhi Sünen-i Ebî Dâvûd. Halep.
Kaynak: islamvetarih.com