Eserin Kimlik Kartı – Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi
- Müellif / Şârih: Babanzâde Ahmed Naîm (1872 – 1934) ve Kâmil Miras (1874 – 1957)
- Telif / İlk Çıkış Yılı: 1925 (Türkiye Büyük Millet Meclisi kararıyla projenin başlatılması) – 1928 (İlk cildin basılması) – 1948 (12 cilt halinde tamamlanması)
- Dönemi: 20. Yüzyıl (Modern / Cumhuriyet Dönemi Hadis Mirası)
- Eserin Türü / Konusu: Hadis / Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tercümesi, Metodolojisi ve Sünnet Şerhi
Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi Eserinin Önemi ve İslam Düşüncesindeki Yeri
Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi, erken Cumhuriyet dönemi Türkiye’sinde halkın ve ulemanın sahih dinî bilgiye, özellikle Sünnet-i Seniyye’nin ana kaynağına ulaşmasını sağlamak amacıyla devlet eliyle yürütülmüş en büyük ve en meşhur hadis projesidir. 1925 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde (TBMM) alınan tarihi bir kararla, halkın dini kaynakları ilk ağızdan öğrenmesi için Elmalılı Hamdi Yazır’a bir tefsir, Babanzâde Ahmed Naîm’e ise bir hadis şerhi hazırlatılması kararlaştırılmıştır.
Proje için İslam dünyasının en güvenilir hadis kütüphanesi olan İmam Buhârî’nin eseri seçilmiş; ancak tekrarlardan kaçınmak adına Zeynüddin ez-Zebîdî’nin Buhârî muhtasarı olan “et-Tecrîdü’s-sarîh” metni esas alınmıştır. Eserin ilk üç cildini ve muazzam bir bilimsel şaheser kabul edilen mukaddimesini Babanzâde Ahmed Naîm kaleme almış; onun vefatının ardından kalan 9 cildin tercüme ve şerhini ise Kâmil Miras titizlikle tamamlamıştır. Toplamda 12 cilt olarak basılan bu dev eser, Türk-İslam akademisinde modern dönem hadisçiliğinin temel taşını oluşturmaktadır.
Eserin Muhtevası ve Metodu
Eser, Sahîh-i Buhârî’de yer alan 2184 sahih hadisin asıllarını, Türkçe tercümelerini ve fıkhi/kelami açıklamalarını içerir. Projenin İslam medeniyetine ve Türk akademisine yön veren temel metodolojik özellikleri şu şekildedir:
- Muazzam Hadis Mukaddimesi (1. Cilt): Babanzâde Ahmed Naîm tarafından kaleme alınan ilk cildin giriş kısmı, tek başına müstakil bir hadis usulü kitabıdır. Hadis tarihini, ıstılahlarını, uydurma hadislerle mücadele metotlarını ve ravi tenkidi kurallarını Türkçede ilk kez bu denli derinlikli ve akademik bir dille şerh eden kaynak metindir.
- Kelimelerin Etimolojik ve Fıkhi Analizi: Şârihler, hadis metinlerinde geçen zor kelimelerin kökenlerini ve ıstılah manalarını klasik Arapça sözlükler (İbn Manzûr vb.) üzerinden açıklar. Ardından hadisin ortaya koyduğu fıkhi hükümleri Hanefî mezhebi başta olmak üzere dört büyük mezhebin görüşleriyle mukayeseli olarak sunar.
- Asr-ı Saadet Sosyolojisi ve Kültür Mirası: Kâmil Miras’ın şerh ettiği bölümlerde, hadislerin nüzul ve söylenme sebepleri (esbâb-ı vürûd) üzerinden Asr-ı Saadet’in toplumsal yapısı, siyasi dengeleri ve ahlaki kodları adeta yaşayan bir tarih anlatısı gibi metne işlenmiştir.
- Klasik Şerhlerin Sentezi: Eser kaleme alınırken İbn Hacer el-Askalânî’nin Fethu’l-Bârî’si ve Bedreddin el-Aynî’nin Umdetü’l-Kārî’si gibi tarihin en meşhur Buhârî şerhleri harmanlanmış, çağdaş insanın zihnindeki kelami ve felsefi sorulara bu şerhler üzerinden sahih cevaplar üretilmiştir.
Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi, yayınlandığı günden bu yana Türkiye’deki tüm ilahiyat fakültelerinin, vaizlerin, müftülerin ve İslam tarihi araştırmacılarının başvurduğu meşhur ve sarsılmaz bir hadis kalesi olmayı sürdürmektedir.
AKADEMİZ KAYNAKÇA
- ez-Zebîdî, Zeynüddin. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi. terc. ve şerh: Babanzâde Ahmed Naîm, Kâmil Miras. 12 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1970 (ve sonraki baskılar).
- Albayrak, Halis. Cumhuriyet Dönemi Hadis Çalışmaları ve Tecrîd-i Sarîh Metodu. İstanbul: İsam Yayınları, 2002.
- Babanzâde Ahmed Naîm, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul 1991, c. 4, ss. 375-377.
- Kâmil Miras, TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), Ankara 2001, c. 24, ss. 280-282.
- Sırma, İhsan Süreyya. Cumhuriyet Dönemi Dinî Kurumsallaşma Tarihi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.
- Web Kaynağı: “Tajrid al-Sarih – Urdu and Turkish Translations of Sahih al-Bukhari’s Epitome”, Alim.org Digital Hadith Library, Erişim Tarihi: 2026.
Kaynak: islamvetarih.com